West-Eastern Divan to międzynarodowa orkiestra młodych muzyków, której siedziba znajduje się w Sewilli w Hiszpanii. Jej członkowie pochodzą przede wszystkim z Izraela oraz z sąsiednich krajów arabskich, a także z innych państw regionu śródziemnomorskiego. Inicjatywa łączy artystyczne doskonalenie z dążeniem do dialogu i współpracy ponad podziałami politycznymi i narodowościowymi.

Powstanie i cele

Orkiestra została założona w 1999 roku przez izraelsko-argentyńskiego dyrygenta i pianistę Daniela Barenboima oraz palestyńsko‑amerykańskiego intelektualistę i krytyka literackiego Edwarda Saida (wym. Saʿīd). Nazwa projektu nawiązuje do tomu poezji Johanna Wolfganga von Goethego, West-östlicher Divan, co podkreśla międzykulturowy i mediacyjny charakter przedsięwzięcia.

Misją orkiestry jest stworzenie przestrzeni, w której młodzi muzycy z różnych środowisk uczą się wspólnej pracy, wzajemnego szacunku i dialogu przez muzykę. Chodzi zarówno o rozwój artystyczny, jak i o pokazanie, że współpraca między Izraelczykami i Arabami jest możliwa i owocna także poza sferą polityki.

Początki i działalność warsztatowa

Pierwszy warsztat orkiestry odbył się w Weimarze w Niemczech, które w 1999 roku były Europejskim Miastem Kultury. Podczas pierwszych spotkań Barenboim wyznaczył dwóch liderów orkiestry – jednego izraelskiego i jednego arabskiego – i zaprosił do współpracy wybitnych artystów, m.in. znanego wiolonczelistę Yo‑Yo Ma. Kolejne edycje warsztatów odbywały się m.in. w Weimarze w 2000 roku oraz w 2001 roku w Chicago. Od 2002 roku regularne letnie kursy przeniosły się do Sewilli, gdzie działa też Fundacja Barenboim‑Said.

Działalność koncertowa i edukacyjna

Kursy w Andaluzji trwają zwykle kilka tygodni latem; po ich zakończeniu orkiestra wyrusza w tournée, dając koncerty w wielu częściach świata. W jej repertuarze znajdują się zarówno klasyczne symfonie i koncerty, jak i programy łączące tradycje muzyczne regionu.

Orkiestra koncertowała w całej Europie, w Ameryce Północnej oraz w Ameryce Południowej. Jednym z przełomowych momentów był historyczny występ w 2004 roku w Ramallah w Palestynie — koncert, który Barenboim określił jako wyraz nadziei na wspólną przyszłość mieszkańców regionu. Po występie stwierdził: "Albo wszyscy się pozabijamy, albo dzielimy się tym, co jest do podziału. To jest to przesłanie, które przyszliśmy tu przynieść."

W ramach swojej działalności orkiestra nie ogranicza się do występów scenicznych. W 2004 roku w Sewilli powstała Fundacja Barenboim‑Said, która wspiera projekty edukacyjne i kulturalne powiązane z orkiestrą. Środki na część programów pochodzą m.in. od Junta de Andalucía (rządu regionalnego Andaluzji). Fundacja realizuje projekty takie jak Projekt Muzycznej Edukacji Wczesnodziecięcej w Sewilli oraz inicjatywy skierowane do dzieci i młodzieży z regionu, oferując lekcje, warsztaty i wspólne projekty artystyczne.

Nagrody, nagrania i znaczenie

Orkiestra zebrała uznanie krytyków, zdobyła nagrody i dokonała kilku płytowych nagrań. Powstał także film dokumentalny o jej działalności, "Knowledge is the Beginning", który przybliża idee leżące u podstaw przedsięwzięcia oraz osobiste motywacje jego założycieli.

  • W 2004 roku orkiestra zrealizowała historyczny koncert w Ramallah.
  • W sierpniu 2009 roku West‑Eastern Divan zagrała trzy koncerty na BBC Proms, w tym koncertowe wykonanie opery Fidelio Beethovena, dzieła opowiadającego o walce o wolność i sprawiedliwość dla osób więzionych za przekonania polityczne.

Orkiestra West‑Eastern Divan stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych projektów łączących sztukę z działalnością społeczną w regionie Bliskiego Wschodu. Jej działalność inspiruje do dalszych rozmów o roli kultury w budowaniu porozumienia, jednocześnie wywołując – jak większość inicjatyw angażujących politycznie zaangażowane strony – żywą debatę i różne głosy krytyczne. Mimo to dla wielu uczestników i widzów pozostaje przykładem siły muzyki jako narzędzia porozumienia.