Theriodonty (Synapsida) — definicja, ewolucja i przodkowie ssaków
Theriodonty (Synapsida) — fascynująca historia ewolucji i przodków ssaków: definicja, linie filogenetyczne, adaptacje i kluczowe cechy prowadzące do powstania ssaków.
Theriodonty to jedna z głównych grup terapii. Tworzą klad obejmujący tradycyjne teriodonty oraz ich ewolucyjne potomstwo — w tym ssaki (analogicznie jak u dinozaurów tropodalnych, do których należą także ptaki). Theriodonty można rozumieć jako zaawansowaną część linii Synapsidy, która pojawiła się w Środkowym Permie i odgrywała ważną rolę w dziejach ewolucji w kierunku cech ssakowatych.
Wygląd, anatomia i przystosowania
Theriodonty charakteryzowały się szeregiem cech przejściowych między „gadziopodobnymi” synapsydami a ssakami. Ich uzębienie było bardziej zróżnicowane (heterodontyczne) niż u wielu wcześniejszych form, a szczęki były zbudowane tak, by zapewniać lepsze żucie — dolna szczęka miała większą kość zębodołową, a część kości szczękowych uległa redukcji i w kolejnych stadiach ewolucji przeniosła się do ucha środkowego. Ten proces (przekształcenie kości szczękowych w elementy słuchowe) poprawił słyszenie i jednocześnie zmienił sposób funkcjonowania aparatu żucia.
Inne adaptacje obejmowały:
- możliwy wzrost wymiarów mózgu i poprawę zmysłów (zwłaszcza słuchu i węchu), co wiązało się z większą czaszką i rozwiniętymi mięśniami szczęki;
- zmiany w budowie kończyn i postawie ciała prowadzące do bardziej wyprostowanego chodu u niektórych grup;
- u niektórych liniowych wykryto cechy sugerujące aktywność o podwyższonej przemianie materii (częściowo analogiczne do endotermii) oraz prawdopodobne owłosienie — cechy typowe dla ewolucyjnej drogi do ssaków.
Główne grupy theriodontów
Tradycyjnie wyróżnia się trzy główne klady theriodontów: Gorgonopsia, Therocefalia i Cynodontia.
- Gorgonopsia to formy najbardziej prymitywne w obrębie theriodontów, duże drapieżniki dominujące w późnym Permie;
- Therocefalia obejmowały zarówno drapieżne, jak i częściowo roślinożerne formy; wiele z nich zniknęło po dolnym triasie;
- Cynodontia to klad, w którym doszło do największej radiacji prowadzącej bezpośrednio do powstania ssaków — od dużych form pokroju Cynognathus, a także traversodontów roślinożernych, po drobne, ssakowate cynodonty późnonariasowe.
Eutheriodonty i ich znaczenie
Eutheriodonty odnoszą się do teriodontów poza gorgonopsianami — czyli obejmują terocefale, cynodonty oraz ich potomstwo, w tym ssaki. Nazwa ta bywa tłumaczona jako „prawdziwe zębne bestie” i podkreśla modyfikacje czaszki i zębów: eutheriodonty miały zwykle większe czaszki mieszczące większe mózgi, bardziej wyspecjalizowane zęby oraz silniejsze mięśnie żujące.
Historia ewolucyjna i występowanie w czasie
Theriodonty pojawiły się około 265 milionów lat temu, w Środkowym Permie. Wiele linii theriodontów przetrwało największe wymieranie permsko-triasowe, ale ich losy były różne:
- Gorgonopsia wymarły pod koniec Permu;
- Therocefalia przetrwały do triasu, lecz ostatecznie zaniknęły po jego dolnej części;
- Cynodonty dały początek grupom, które dominowały w triasie i dalej prowadziły do powstania pierwszych ssaków.
Pozostałe linie cynodontów obejmowały zarówno duże przystosowane do roślinożerności traversodonty, jak i mięsożerne formy, które w triasie zmniejszały rozmiary ciała. W późnym triasie i jurze pojawiły się małe, bardzo zaawansowane formy cynodontów — m.in. grupy prowadzące do trytelo- i tritylodontów oraz pierwszych mniejszych form prowadzących bezpośrednio do ssaków.
Droga do ssaków
W Górnym Triasie i w jurze pojawiły się dwie ważne linie potomne cynodontów:
- tritylodonty — przeważnie roślinożerne, odnoszące sukces przez długi czas (niektóre formy przetrwały nawet do kredy);
- trytelo- (czy też tritelodonty/trithelodonts) i inne drobne cynodonty o cechach bardzo zbliżonych do ssakowatych, z których wyewoluowały pierwsze prawdziwe ssaki.
Pierwsze ssaki były małe, aktywne i wykazywały typowe cechy ssakowate: wyspecjalizowane uzębienie, rozwiniętą czaszkę, elementy ucha środkowego wywodzące się z kości szczękowych oraz prawdopodobne owłosienie. Wiele grup ssaków przetrwało późniejsze katastrofy, w tym wydarzenie wymarcia kredowo‑trzeciorzędowego, które usunęło z Ziemi większość dużych dinozaurów (poza linią prowadzącą do ptaków), co umożliwiło ssakom dalsze zróżnicowanie i zdobycie nowych nisz ekologicznych.
Znaczenie paleontologiczne
Theriodonty są kluczowe dla zrozumienia przejścia od budowy gadziej do ssaczej. Zapewniają one liczne skamieniałości ilustrujące po kolei zmiany w:
- budowie czaszki i zębów,
- przekształceniu kości szczękowych w elementy ucha,
- zmianach metabolicznych i możliwym pojawieniu się owłosienia,
- adaptacjach związanych z aktywnym trybem życia (nocnym i dziennym).
Podsumowując, theriodonty to kluczowy, zróżnicowany i ewolucyjnie produktywny klad synapsydów: od dużych permowych drapieżników po małe, ssakowate formy, które dały początek dziś żyjącym ssakom.
Skylakozaur
Pytania i odpowiedzi
P: Jaka jest definicja Teriodontów?
O: Teriodonty to główna grupa terapsydów, którą można określić jako podrząd Synapsida, żyjący od środkowego permu do środkowej kredy.
P: Kiedy pojawiły się Theriodonty?
O: Teriodonty pojawiły się około 265 milionów lat temu, w środkowym permie.
P: Jakie są trzy główne grupy Theriodontów?
O: Trzy główne grupy teriodontów to Gorgonopsia, Therocephalia i Cynodontia.
P: Czy wczesne formy teriodontów były ciepłokrwiste?
O: Wczesne formy mogły być ciepłokrwiste.
P: Jaki rodzaj diety miały wczesne formy?
O: Wczesne formy były mięsożerne, ale kilka późniejszych grup stało się roślinożernymi w triasie.
P: Czym różniły się ich szczęki od szczęk innych terapsydów? O: Ich uzębienie (dolna szczęka) było większe niż u innych terapsydów, co zapewniało im bardziej efektywne żucie i pozwalało na szersze otwieranie paszczy. Dzięki temu odniosły większy sukces niż inne synapsydy.
P: Co to jest eutheriodont?
O: Eutheriodontem określa się wszystkie teriondoty z wyjątkiem gorgonopsów (najbardziej prymitywna grupa). Należą do nich Therocephalians, Cynodons i ich potomkowie - ssaki.
Przeszukaj encyklopedię