Obrót śruby: opera kameralna Benjamina Brittena (1954)

"Obrót śruby (1954) Benjamina Brittena — mroczna opera kameralna oparta na opowiadaniu Henry'ego Jamesa; libretto Myfanwy Piper, premiera w Teatro La Fenice, kameralna obsada i dwanaście nut."

The Turn of the Screw to opera autorstwa Benjamina Brittena. Jest to opera kameralna (czyli przeznaczona na niewielką liczbę postaci i bardzo małą orkiestrę). Historia oparta jest na opowiadaniu o tym samym tytule autorstwa Henry'ego Jamesa. Libretto (słowa opery) zostało napisane przez Myfanwy Piper. Fabuła opery jest niemal dokładnie taka sama jak w książce Henry'ego Jamesa. Britten został poproszony przez Biennale w Wenecji o napisanie opery. Po raz pierwszy wystawiono ją 14 września 1954 roku w Teatro La Fenice w Wenecji. Jej pierwsze wykonanie w Wielkiej Brytanii miało miejsce miesiąc później, 6 października 1954 roku w Sadler's Wells Opera w Londynie.

Opera podzielona jest na dwa akty i dalej dzieli się na prolog oraz szesnaście scen. Przed rozpoczęciem każdej sceny słyszymy wariację na temat zwanym potocznie „Śrubą” (ang. the screw). Temat ten oparty jest na dwunastu nutach, które obejmują wszystkie dźwięki w oktawie. Jest to więc stosunkowo przetworzony rząd dwunastotonowy, lecz Britten traktuje go w sposób modulacyjny i sugestywnie tonalny (muzyka posiada elementy tonalności, w przeciwieństwie do radykalnej dodekafonii Schoenberga). W orkiestrze jest tylko 13 muzyków, a każdy instrument często pełni rolę solisty — dzięki temu partytura uzyskuje kameralną, intymną barwę i precyzyjną fakturę.

Fabuła (zarys)

Akcja rozgrywa się w angielskiej posiadłości Bly, gdzie młoda guwernantka przybywa, by opiekować się dwojgiem osieroconych dzieci: synem Milesem i córką Florą. Na miejscu guwernantka dowiaduje się o tajemniczych wydarzeniach związanych z poprzednimi pracownikami domu — Petersenem czyli Peterem Quintem i byłą guwernantką Miss Jessel — oraz o nagłym wydaleniu Milesa ze szkoły z niejasnych powodów. Wkrótce guwernantka zaczyna widywać widma Quint’a i Miss Jessel; przekonana, że dzieci są pod ich wpływem, podejmuje desperacką próbę ochrony i uratowania niewinności Milesa i Flory. Opera prowadzi do dramatycznego, niejednoznacznego finału — pytanie, czy zjawiska są nadprzyrodzone, czy też wynikają z lęków i obsesji guwernantki, pozostaje otwarte.

Postacie i obsada

• Guwernantka – główna bohaterka, zwykle partia sopranowa;
• Prolog – narrator (na początku i końcu wprowadza ramę opowieści);
• Miles – chłopiec, dziecko (często śpiewany przez głos dziecięcy/trebla);
• Flora – dziewczynka, córka rodziny Bly;
• Mrs. Grose – gospodyni domu, postać opiekuńcza;
• Peter Quint i Miss Jessel – zjawy lub postaci z przeszłości, które wywierają wpływ na fabułę.

Ze względu na specyfikę partii dziecięcych, wystawienia wymagają albo młodych śpiewaków-dzieci, albo dorosłych śpiewaków w odpowiednich rejestrach — co stanowi wyzwanie castingowe i interpretacyjne dla reżyserów.

Muzyka i styl

Britten używa w operze technik motywicznych i symbolicznych: rząd dwunastotonowy staje się punktem wyjścia do szeregu wariacji, które powtarzają się i przekształcają na przestrzeni scen, tworząc spójną „maszynę tematyczną” (stąd tytuł „Śruba”/The Turn of the Screw). Jednocześnie kompozytor korzysta z tradycyjnych środków harmonicznych, melodycznych i rytmicznych, dzięki czemu muzyka pozostaje sugestywnie tonalna i dramatyczna. W partyturze wyraźne są elementy psychologicznego prowadzenia postaci: motywy symbolizujące dziecięcą niewinność, lęk, cielesność i grozę pojawiają się w precyzyjnych kombinacjach instrumentalnych.

Instrumentacja

Orkiestracja jest kameralna (13 instrumentalistów), co pozwala na klarowność faktury i wyeksponowanie pojedynczych barw. Britten często sprawia wrażenie, jakby „rozmawiał” z każdym instrumentem indywidualnie — dzięki temu muzyka jest intymna, lecz zarazem niepokojąca. Taka obsada umożliwia także elastyczne wystawienia w niewielkich salach i sprzyja skupieniu uwagi na psychologicznym wymiarze opowieści.

Premiera i przyjęcie

Premiera w Wenecji (14 września 1954) spotkała się z mieszanym przyjęciem krytyki — część recenzentów podkreślała innowacyjność i dramaturgiczną precyzję Brittena, inni zwracali uwagę na trudną, niejednoznaczną tematykę. Z czasem The Turn of the Screw zyskała status jednego z ważniejszych dzieł Brittena i stała się repertuarowym punktem odniesienia dla oper kameralnych XX wieku.

Tematy i interpretacje

Opera jest przedmiotem szerokich analiz literackich, muzycznych i psychologicznych. Główne tematy to utrata niewinności, napięcia władzy i seksualności, narracja i wiarygodność opowiadacza oraz granica między realnością a halucynacją. Reżyserzy współcześni często podkreślają aspekty psychoseksualne i relacje władzy między dorosłymi a dziećmi, co sprawia, że kolejne inscenizacje interpretują dzieło na różne sposoby.

Wystawienia i nagrania

Opera jest wystawiana na scenach operowych na całym świecie — mimo niewielkiego składu wykonawców, jej intensywność dramatyczna i złożoność interpretacyjna czynią ją atrakcyjną dla współczesnych inscenizacji. Istnieje wiele nagrań studyjnych i koncertowych, które dokumentują różne interpretacje partii solowych i reżyserskich odczytań. Wielu badaczy i krytyków uważa ją za jedno z najważniejszych osiągnięć Brittena w dziedzinie opery kameralnej.

Ze względu na swoją strukturę, bogactwo motywiczne i literacką inspirację Henry'ego Jamesa, The Turn of the Screw pozostaje dziełem chętnie analizowanym i wystawianym — zarówno przez zespoły kameralne, jak i większe teatry operowe, które szukają intymnego, lecz zarazem głęboko niepokojącego repertuaru.

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest The Turn of the Screw?

P: Jakiego rodzaju operą jest The Turn of the Screw?

P: Kiedy po raz pierwszy wystawiono The Turn of the Screw?

P: Kto napisał libretto do The Turn of the Screw?

P: Jak zbudowana jest muzyka w The Turn of the Screw?

P: Ilu muzyków składa się na orkiestrę w The Turn of the Screw?

P: Gdzie odbyło się pierwsze wykonanie The Turn of the Screw w Wielkiej Brytanii?

Szukaj według litery