Szczury Tobruku to przydomek, który zyskały oddziały broniące libijski port Tobruk przed niemiecko-włoskim Afrika Korps podczas oblężenia Tobruku w II wojnie światowej. Nazwa – początkowo używana przez propagandę niemiecką jako obraźliwe określenie (po niemiecku „Ratten von Tobruk”) – została przyjęta przez obrońców z dumą i stała się symbolem wytrwałości oraz odwagi żołnierzy, którzy długo utrzymywali port mimo ciągłych ataków i trudnych warunków.
Tło i znaczenie strategiczne
Oblężenie rozpoczęło się 10 kwietnia 1941 roku, kiedy siły Osi zamknęły pierścień wokół portu. Tobruk miał dla alianckich sił duże znaczenie strategiczne: kontrola nad portem umożliwiała dostawy zaopatrzenia drogą morską i stanowiła ważny punkt oporu wobec ofensyw Rommla w Afryce Północnej. Utrzymanie Tobruku opóźniało działania Afrika Korps i dawało aliantom czas na reorganizację sił w rejonie.
Skład garnizonu
Obrońcy stanowili mieszany garnizon złożony z żołnierzy różnych narodowości. Wśród nich szczególną rolę odegrały Australijskie oddziały australijskiej 9 Dywizji i 18 Brygady australijskiej 7 Dywizji, dowodzone przez generała Leslie Morsheada — razem stanowiły one ponad połowę alianckiej obecności w Tobruku, około 14 000 ludzi. Resztę garnizonu stanowiło około 12 000 żołnierzy brytyjskich (wliczając oddziały pancerne i artyleryjskie) oraz siły hinduskie (w tym jednostki kawalerii), a z czasem do obrony dołączyły również polska Samodzielna Brygada Karpacka i czechosłowacki 11. batalion piechoty.
Przebieg oblężenia
Oblężenie trwało przez wiele miesięcy w 1941 roku. Obrona opierała się na umocnieniach wokół portu, sieci stanowisk ogniowych, przeszkód przeciwpancernych i intensywnym wykorzystaniu artylerii. Zaopatrzenie i rotacja oddziałów były prowadzone głównie drogą morską, co narażało konwoje na ataki lotnicze i morskie sił Osi. W okresach bezksiężycowych między sierpniem a październikiem część oddziałów (w tym przedstawione wyżej jednostki australijskie i elementy kawalerii indyjskiej) została wycofana drogą morską i zastąpiona przez brytyjską 70. Dywizję Piechoty oraz przez polską Samodzielną Brygadę Karpacką, która weszła do obrony portu pod dowództwem gen. Stanisława Kopańskiego, a także czechosłowacki 11. batalion piechoty.
Odsiecz i skutki
Po kilku miesiącach walk alianci przeprowadzili działania mające na celu przełamanie oblężenia; ostateczna odsiecz nastąpiła pod koniec listopada 1941 roku w wyniku operacji lądowych prowadzonych w rejonie pustyni zachodniej Afryki Północnej. Utrzymanie Tobruku przez obrońców miało duże znaczenie taktyczne i moralne: blokowało dalsze szybkie posunięcia Afrika Korps, osłabiało zasoby nieprzyjaciela i stało się symbolem oporu, który podnosił morale alianckich żołnierzy i opinii publicznej.
Dziedzictwo
Określenie „Szczury Tobruku” weszło do historiografii i tradycji wojskowej jako synonim niezłomnej obrony w trudnych warunkach. Pamięć o oblężeniu oraz o żołnierzach różnych narodowości, którzy współdziałali w obronie portu, jest upamiętniana w publikacjach, pomnikach i wspomnieniach w krajach alianckich.