VIII Symfonia Es-dur Mahlera („Symfonia tysiąca”) — opis i historia

VIII Symfonia Es-dur Gustava Mahlera (1860-1911) jest jednym z największych dzieł chóralnych w muzyce klasycznej. Do jej wykonania potrzebna jest ogromna orkiestra i ogromny chór do śpiewu. Ponieważ potrzebnych jest tak wielu wykonawców, często nazywana jest "Symfonią tysiąca", ale nie jest to nazwa, którą nadał jej Mahler.

Mahler pracował nad nim bardzo ciężko, komponując go w dość krótkim czasie w Maiernigg w południowej Austrii latem 1906 roku. Było to ostatnie z dzieł Mahlera, które miało zostać wykonane po raz pierwszy w jego życiu. Pierwsze wykonanie symfonii odbyło się 12 września 1910 roku w Monachium.

Symfonie to zazwyczaj utwory wykonywane tylko przez orkiestrę, ale Beethoven rozpoczął tradycję śpiewania w symfoniach: jego IX Symfonia to słynna Oda do radości w ostatniej części. Mahler podjął się tego pomysłu połączenia śpiewu z symfonią. Jego II, III i IV Symfonie mają w sobie śpiew. Kolejne trzy są tylko na orkiestrę, ale w VIII znów używa śpiewu.

VIII Symfonia jest bardzo niezwykła, ponieważ nie posiada zwyczajowych trzech lub czterech części o tradycyjnych formach, takich jak forma sonatowa. Cała symfonia składa się z dwóch części. Część I oparta jest na łacińskim tekście IX-wiecznego hymnu chrześcijańskiego na Zesłanie Ducha Świętego, Veni creator spiritus ("Przyjdź, Duchu Stwórco"). Część II jest w języku niemieckim. Słowa pochodzą z końcowej sceny FaustaGoethego.

Te dwie części mają wspólną ideę: ideę bycia zbawionym przez moc miłości. Muzycznie Mahler robi to poprzez dzielenie się melodiami w całej symfonii. Symfonia wyraża zaufanie odwiecznego ludzkiego ducha.

Przez wiele lat po śmierci Mahlera nie było ono często wykonywane. Jest to oczywiście bardzo droga symfonia do wykonania ze względu na ogromną liczbę potrzebnych muzyków. Musi być również wykonywana w bardzo dużej sali koncertowej. Dziś gra się ją częściej. 100. rocznica jej pierwszego wykonania będzie obchodzona w lipcu 2010 roku na koncercie otwierającym BBC Proms to Royal Albert Hall w Londynie.

Opinie na temat symfonii były podzielone. Niektórzy uważali, że optymizm wyrażony w muzyce nie jest naprawdę przekonujący. Inni mówili, że jest to jeden z największych muzycznych wyrazów człowieczeństwa.

Obsada, rozmach i nazwa "Symfonia tysiąca"

Mahlerowska VIII wymaga wyjątkowo rozbudowanych sił wykonawczych: oprócz dużej orkiestry z obszerną sekcją blaszanych instrumentów i rozbudowaną perkusją, stosuje się wielkie chóry (w praktyce często dwa chóry mieszane i chór dziecięcy lub młodzieżowy) oraz liczną grupę solistów wokalnych. W niektórych realizacjach do obsady dodaje się też chór na balkonie lub dodatkowe chóry "oddalone" od orkiestry, by podkreślić przestrzenność brzmienia. W praktyce liczba wykonawców w zależności od realizacji może być bardzo duża — stąd prasowy przydomek "Symfonia tysiąca" odnoszący się do spektakularnego rozmiaru obsady; nie jest to jednak oficjalny tytuł nadany przez Mahlera.

Budowa muzyczna i źródła tekstu

Symfonia w tonacji Es-dur łączy elementy liturgiczne i literackie. Część pierwsza opiera się na łacińskim hymn Veni creator spiritus, który Mahler potraktował jako modlitwę wezwania Ducha. Część druga wykorzystuje niemieckie teksty z końcowej sceny Fausta Goethego (tzw. "Chorus Mysticus"), ukazując obraz zbawienia i duchowego zjednoczenia. Mahler zespala oba teksty muzycznie i tematycznie — idee modlitwy i mistycznego wywyższenia scala w jedną, monumentalną narrację.

Pod względem technicznym utwór wyróżnia się rozciągniętą dramaturgią, monumentalnymi kulminacjami, szeroką paletą barw orkiestralnych oraz stosowaniem powracających motywów i kontrastów dynamicznych. W partii orkiestry pojawiają się elementy kolorystyczne charakterystyczne dla późnej twórczości Mahlera — bogata faktura orkiestralna, chromatyka i przetworzone formy melodyczne, które łączą się w całość o silnym przesłaniu symbolicznym.

Premiery, wykonania i odbiór

Pierwsze wykonanie miało miejsce w Monachium w 1910 roku. Ze względu na koszty i logistykę przez długi czas utwór wykonywano rzadko: potrzebna była nie tylko odpowiednia gromada artystów, lecz także duża sala, która pomieściłaby wszystkich wykonawców oraz publiczność. W XX i XXI wieku, dzięki większym możliwościom organizacyjnym i zainteresowaniu monumentalnymi przedsięwzięciami, wykonań i nagrań przybyło — dzieło stało się stałym punktem repertuaru wielkich orkiestr i festiwali.

Recepcja krytyczna od początku była podzielona. Część słuchaczy i krytyków była zachwycona potęgą, optymizmem i humanistycznym przesłaniem utworu; inni krytykowali go za patos, nadmierny sentymentalizm lub brak "czystości" formy symfonicznej. Niezależnie od poglądów, VIII Symfonia zajmuje ważne miejsce w historii muzyki jako przykład syntezy formy symfonicznej i wielkiej formy chóralnej.

Znaczenie i miejsce w repertuarze

VIII Symfonia pozostała jednym z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem najbardziej wymagających dzieł Mahlera. Ze względu na swój rozmach i przesłanie bywa odczytywana jako manifestacyjny akt wiary w moc wspólnotowego doświadczenia artystycznego i w uniwersalną siłę miłości oraz odkupienia. Znajduje stałe miejsce w repertuarze festiwali i dużych sezonów koncertowych, a liczne nagrania i realizacje sceniczne potwierdzają jej trwałą atrakcyjność dla wykonawców i publiczności.