Stonehenge — prehistoryczne kręgi kamienne w Wiltshire, miejsce UNESCO
Stonehenge — prehistoryczne kręgi kamienne w Wiltshire: odkryj historię, fazy budowy, tajemnice DNA budowniczych i znaczenie tego miejsca UNESCO.
Stonehenge to prehistoryczne miejsce Światowego Dziedzictwa UNESCO, położone osiem mil (13 km) na północ od Salisbury w hrabstwie Wiltshire w Anglii. Jest zbudowany z henge, z kamieniami stojącymi w kręgach.
Stonehenge składa się z kilku elementów krajobrazu: zewnętrznego wału i fosy (henge), pierścieni stojących kamieni oraz wewnętrznego układu większych trilithonów (dwa pionowe kamienie podtrzymujące poziomy nadproż). Układ kamieni, w tym linteli łączących kamienie górą, oraz oś prowadząca ku avenue wskazują na cel ceremonialny i astronomiczny — między innymi precyzyjne powiązanie z wschodem Słońca w przesilenie letnie i zachodem Słońca w przesilenie zimowe. Kamienie dzieli się zwykle na dwa główne typy: cięższe sarseny oraz mniejsze „bluestones”.
Fazy budowy
Istniały trzy główne fazy budowy, każda pomiędzy około 3100 p.n.e. a 1950 p.n.e.:
- Faza I (ok. 3100–3000 p.n.e.) — wykonano wał i fosę (henge) oraz wykopano otwory (tzw. Aubrey holes), w których prawdopodobnie stawiano drewniane pale lub tymczasowe kamienie. To właśnie z tej fazy pochodzą wykopane otwory na słupy i ślady drewnianych konstrukcji.
- Faza II (ok. 2600 p.n.e.) — drewno zaczęto stopniowo zastępować kamieniem; w tym okresie ustawiono część mniejszych kamieni (bluestones).
- Faza III (główny okres budowy, ok. 2640–2480 p.n.e.) — wzniesiono większość dużych sarsenów, uformowano pierścienie i trilithony z łączonymi nadprożami. W kolejnych stuleciach układ kamieni był jeszcze zmieniany (przesuwanie, rozbiórki, upadki kamieni).
Naukowcy na podstawie analiz archeologicznych i radiowęglowych ustalili te przybliżone daty. Badania genetyczne populacji neolitycznych wskazują, że część przodków ludzi budujących monumentalne konstrukcje w Europie neolitycznej miała korzenie w migracjach rolników pochodzących z obszaru Anatolii — stąd stwierdzenie, że przodkowie budowniczych mogli wywodzić się ostatecznie z regionu dzisiejszej Turcji.
Materiały i transport
Sarseny to ciężkie piaskowce pochodzące z obszaru Marlborough Downs (kilkadziesiąt kilometrów od Stonehenge). Bluestones zaś pochodzą z Preseli w południowo-zachodniej Walii — to odległość ponad 200 km, co rodzi pytania o techniki transportu: kombinowano transport lądowy na saniach i rolkach oraz drogami wodnymi. W wykopaliskach odnaleziono narzędzia i ślady, które świadczą o zaawansowanych umiejętnościach inżynieryjnych (np. skomplikowane łączenia typu mortise-and-tenon w nadprożach).
Funkcja i znaczenie
Funkcja Stonehenge nie jest znana jednoznacznie i prawdopodobnie łączyła kilka ról:
- miejsce obrzędów i kultu związanych z cyklami rolniczymi i astronomią (widoczna orientacja względem przesileń),
- miejsce rytuałów pogrzebowych — wokół odkryto liczne kremacje i groby z epoki brązu oraz neolitu,
- centropielgrzymkowy i symboliczny monument podkreślający więzi społeczne i tożsamość przodków,
- współcześnie także miejsce spotkań o charakterze duchowym i rekreacyjnym (przesilenia, ceremonie neopogańskie).
Badania archeologiczne i genetyczne
Stonehenge jest jednym z najlepiej zbadanych prehistorycznych stanowisk w Europie. Badania obejmowały wykopaliska, geofizykę, analizę materiału organicznego (datowania radiowęglowe), badania izotopowe i sekwencjonowanie DNA. Dzięki nim odkryto sąsiednie kompleksy — m.in. Durrington Walls, Woodhenge oraz liczne kurhany i ścieżki (cursus). Nowoczesne techniki, takie jak LIDAR i analizy geofizyczne, ujawniły rozległy, ukształtowany krajobraz rytualny, którego Stonehenge był częścią.
Ochrona i turystyka
Stonehenge jest chronione jako zabytek i obiekt UNESCO (wpisany w 1986 r., razem z kompleksem Avebury). Zarządzaniem i ochroną miejsca zajmują się instytucje narodowe (m.in. English Heritage i National Trust). Wokół kamieni wprowadzono ograniczenia dostępu, by zapobiegać erozji i zniszczeniom — zwiedzający zazwyczaj oglądają kręgi z wyznaczonych ścieżek, ale istnieją specjalne, kontrolowane wejścia do wnętrza podczas wybranych wydarzeń.
Centrum dla odwiedzających (Visitor Centre) oferuje wystawy, rekonstrukcje i informacje o badaniach oraz historii miejsca; znajduje się tam też sklep i parking. Najbliższym większym miastem jest Salisbury, skąd prowadzą regularne połączenia i wycieczki do Stonehenge.
Ważne informacje dla odwiedzających
- Zachowaj szacunek dla miejsca — to cenne stanowisko archeologiczne i miejsce pochówku dla wielu osób sprzed tysięcy lat.
- Sprawdź godziny otwarcia i zasady wstępu (w tym dostęp do wnętrza kręgów) — mogą obowiązywać ograniczenia sezonowe i związane z wydarzeniami.
- Dla osób zainteresowanych kulturą i historią najlepszy jest poświęcony czas na odwiedzenie centrum wystaw i udział w oprowadzaniu z przewodnikiem.
Stonehenge pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych i tajemniczych pomników prehistorii — miejscem, które łączy w sobie inżynieryjne dokonania, rytuały i krajobraz kulturowy neolitu i epoki brązu, a jednocześnie nieustannie inspiruje nowe badania i interpretacje.
Stonehenge
Przesilenie letnie: tak blisko zwykle nie wolno odwiedzać!
Plan Stonehenge w 2004 roku. Nadproża trylitów pominięte dla przejrzystości. Otwory, które już nie zawierają lub nigdy nie zawierały kamieni, pokazane są jako otwarte okręgi. Kamienie widoczne dzisiaj są zaznaczone kolorem
Historia
Bluestones
Pierwszy kamienny krąg był zestawem "bluestones". Otwory mieściły do 80 stojących kamieni (pokazanych na planie na niebiesko), z których tylko 43 można dziś odnaleźć. Uważa się, że bluestones (wykonane z dolerytu, skały iglastej), zostały przywiezione z Preseli Hills, 160 mil (260 kilometrów) dalej, w dzisiejszym Pembrokeshire, w Walii.
Ta, długodystansowa teoria transportu ludzkiego, została wzmocniona w 2011 roku przez odkrycie megalitycznego kamieniołomu niebieskiego kamienia w Craig Rhos-y-felin, niedaleko Crymych w Pembrokeshire. Jest to najbardziej prawdopodobne miejsce, gdzie część kamieni została zdobyta. Inna teoria głosi, że zostały one przyniesione znacznie bliżej tego miejsca jako erraty lodowcowe przez lodowiec Morza Irlandzkiego. Teoria ta nie jest preferowana, ponieważ nie ma dowodów na osadzanie się lodowców w południowo-środkowej Anglii.
Kamienie sarsy
Później, ~2400 p.n.e., na miejsce przywieziono 30 ogromnych szarych kamieni sarsowych. Zostały one wzniesione w okręgu o średnicy 33 metrów, z nadprożami na szczycie stojących kamieni. Pozostałe niebieskie kamienie zostały umieszczone jako wewnętrzny krąg. Miejsce to było używane aż do epokibrązu. Współczesne Stonehenge składa się w całości z oryginalnych kamieni, z których niektóre zostały zastąpione w pozycji pionowej.
Kamienie mogły pochodzić z kamieniołomu około 25 mil (40 km) na północ od Stonehenge na Marlborough Downs, lub mogły zostać zebrane z "miotu" sarsenów na kredowych pagórkach, które znajdują się bliżej.
Kamienie zostały "obrobione" (obrobione) i połączone na wpust i czop. 30 zostało wzniesionych jako okrąg stojących kamieni o średnicy 33 metrów (108 stóp), z pierścieniem 30 kamieni nadprożowych spoczywających na szczycie. Nadproża zostały dopasowane do siebie przy użyciu innej metody obróbki drewna, połączenia na pióro i wpust. Każdy stojący kamień miał około 4,1 metra wysokości, 2,1 metra szerokości i ważył około 25 ton.
Sąsiednie tereny
W pobliżu znajduje się również kilka grobowców przejazdowych i wiele tumuli.
Stonehenge posiada jednak szereg struktur satelitarnych, które są częścią "krajobrazu rytualnego":
- Bluehenge/Bluestonehenge: nowe odkrycie, jedną milę na południowy wschód.
- Durrington Walls: neolityczna osada położona dwie mile na północny wschód od Stonehenge.
- Normanton Down Barrows: cmentarzysko kurhanowe z neolitu i epoki brązu.
- Stonehenge Avenue: prowadzi dwie mile od Stonehenge do Bluehenge nad rzeką Avon.
- Stonehenge Cursus: największy zabytek w okolicy, słabo widoczny z ziemi.
- Woodhenge: znalezione w 1925 roku podczas badań lotniczych. Posiadał on henge i drewniany krąg.
Funkcja
Nikt nie wie, kto i dlaczego zbudował Stonehenge. Podczas przesilenia letniego wschód słońca ustawia się w szczególny sposób na niektórych kamieniach. Sugeruje to, że układ kamieni może działać jak kalendarz. W Egipcie i Ameryce Południowej można znaleźć podobne starożytne budowle. One również pokazują czas przesilenia.
Samo Stonehenge jest własnością Korony i jest zarządzane przez English Heritage. Okoliczne tereny są własnością National Trust.
Na liście światowego dziedzictwa znajdują się Avebury i Stonhenge, choć są one zupełnie odrębne.
Powiązane strony
- Lista obiektów Światowego Dziedzictwa w Wielkiej Brytanii
- Stonehenge, Avebury i związane z nimi miejsca
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest Stonehenge?
A: Stonehenge to prehistoryczny obiekt światowego dziedzictwa kulturowego złożony z megalitów, położony osiem mil na północ od Salisbury w hrabstwie Wiltshire w Anglii.
P: Kiedy zbudowano Stonehenge?
O: Stonehenge zostało zbudowane między 3100 r. p.n.e. a 1550 r. p.n.e.
P: Jak długo było używane?
A: Stonehenge było używane do epoki brązu.
P: Z czego składa się pomnik?
A: Zabytek składa się z henge z kamieniami stojącymi ułożonymi w kręgi.
P: Czy jest to ważne miejsce?
O: Tak, jest to prawdopodobnie najważniejszy zabytek prehistoryczny w Wielkiej Brytanii.
P: Czy z czasem przyciągał zwiedzających?
O: Tak, Stonehenge przyciągało zwiedzających od bardzo wczesnych czasów.
P: Gdzie znajduje się Stonehenge?
O: Stonehenge znajduje się osiem mil (13 kilometrów) na północ od Salisbury w Wiltshire, w Anglii.
Przeszukaj encyklopedię