Baskijski (baskijski: Euskara) jest językiem używanym przez Basków w Kraju Basków i jego diasporze. Chociaż większość Europejczyków posługuje się językami indoeuropejskimi, baskijski jest izolatem językowym i nie jest spokrewniony z nimi ani z żadnym innym językiem na świecie.
Zasięg i użytkownicy
Euskara używany jest przede wszystkim w trzech obszarach: hiszpańskiej Wspólnocie Autonomicznej Kraju Basków (Euskadi), części Nawarry (hiszpańska prowincja Nawarra) oraz w części francuskiej znanej jako Iparralde (Północna Kraina Basków). Liczba użytkowników języka waha się w źródłach; najczęściej podawane szacunki mówią o około 600–800 tysięcy osób, przy czym aktywnych użytkowników (mówiących regularnie) jest zwykle mniej niż całkowita liczba osób deklarujących znajomość języka.
Dialekty i norma
Baskijski ma kilka głównych dialektów, które były historycznie dość zróżnicowane. Najważniejsze grupy dialektalne to m.in.:
- Biscajski (Bizkaiera)
- Gipuzkojski (Gipuzkera)
- Navarro-Lapurdian (częściowo obejmujący dawne dialekty Nawarry i Lapurdi)
- Souletin (Zuberoa)
W drugiej połowie XX wieku stworzono normę standardową, znaną jako Euskara Batua, opracowaną i promowaną przez Akademię Języka Baskijskiego (Euskaltzaindia). Norma ta ułatwiła nauczanie, publikacje i media w języku baskijskim, jednocześnie wspierając zachowanie lokalnych dialektów.
Cechy językowe
- Izolacja genetyczna: brak udokumentowanych krewnych językowych — język uznawany jest za izolowany.
- Gramatyka ergatywna: baskijski wykazuje cechy ergatywno-absolutywne w odmianie czasowników i składni.
- Porządek: bazowy szyk zdania to zwykle SOV (podmiot-dopełnienie-orzeczenie), aczkolwiek jest on elastyczny.
- Morfo-syntaktyka: język jest silnie aglutynacyjny — znaczenia i relacje wyrażane są przez przyrostki i sufiksy.
- Czasowniki posiłkowe: złożona koniugacja czasowników, które często zgadzają się z kilkoma argumentami zdania (np. z podmiotem i dopełnieniem).
- Alfabet: zapis w alfabecie łacińskim z ustandaryzowaną ortografią; istnieje kilka znaków i dwuznaków charakterystycznych dla ortografii baskijskiej.
Historia i pochodzenie
Pochodzenie baskijskiego nie jest w pełni wyjaśnione. Najczęściej uznaje się go za przetrwały język przedindoeuropejski na Półwyspie Iberyjskim. Przez lata formułowano hipotezy łączące go z językami iberyjskimi, kaukaskimi czy innymi rodzinami, lecz żadna z nich nie zyskała powszechnej akceptacji. Źródła pisane w języku baskijskim pojawiają się stosunkowo późno; najbardziej wiarygodne dowody użycia języka w formie pisanej i literackiej nasilają się od XIX i XX wieku.
Status prawny, edukacja i media
- Prawo: Euskara ma status języka urzędowego obok hiszpańskiego w autonomicznym Kraju Basków i w części Nawarry; we Francji nie ma oficjalnego statusu państwowego.
- Edukacja: działają szkoły i systemy nauczania w języku baskijskim (m.in. ikastolas), a także kursy dla dorosłych; norma Euskara Batua jest stosowana w programach szkolnych.
- Media i kultura: istnieją baskojęzyczne media (prasa, radio, telewizja, portale internetowe), literatura współczesna, teatr i piosenka. Przykłady mediów to m.in. gazeta Berria oraz stacja telewizyjna ETB w Kraju Basków.
Odnowa i wyzwania
W drugiej połowie XX wieku oraz na początku XXI wieku nastąpiła odwracalna tendencja — dzięki polityce językowej, edukacji i działalności społecznej liczba młodych użytkowników języka rosła. Mimo to wyzwania pozostają: asymilacja językowa w obszarach miejskich, słabsze wsparcie po stronie administracji we francuskiej części Basque Country, oraz utrzymanie dialektów lokalnych.
Przykłady
- Egun on — „dzień dobry”
- Kaixo — „cześć”
- Eskerrik asko — „dziękuję bardzo”
- Gizona ikusi dut. — „Widziałem mężczyznę.”
Za ochronę i promocję języka odpowiada m.in. Euskaltzaindia (Akademia Języka Baskijskiego), a działania edukacyjne, kulturalne i medialne odgrywają kluczową rolę w jego dalszym rozwoju i utrzymaniu.
