Sonet — definicja, historia, budowa i typowe schematy rymów

Sonet — definicja, historia i budowa: 14 wersów, typowe schematy rymów, przykłady i ewolucja formy od Petrarki po współczesnych poetów.

Definicja

Sonet (z włoskiego sonetto) jest formą poetycką o stałej długości 14 wersów. Tradycyjnie opiera się na systemie rymów i często ma wyraźną wewnętrzną strukturę tematyczną — typowo w drugiej części wiersza następuje „zwrot” myśli lub rozwiązanie przedstawionego problemu. W piśmiennictwie technicznym często używa się liter alfabetu do oznaczania układu rymów w kolejnych wersach (schemat rymów). W klasycznych odmianach sonetu ważna jest również kwestia metrum, choć praktyka metryczna różni się w zależności od tradycji językowej.

Historia

Sonet powstał we Włoszech w średniowieczu i rozwinął się zwłaszcza w okresie renesansu. Do najwcześniejszych autorów sonetów zalicza się Giacomo da Lentini (XIII w.). Wśród wczesnych włoskich twórców, którzy rozwinęli ten gatunek, są także Dante Alighieri i Guido Cavalcanti.

Najbardziej wpływowym twórcą sonetu był Petrarch (Francesco Petrarca), którego sonety rozpowszechniły model „petrarkowski” w całej Europie. Formę tę do literatur poza Włochami wprowadzał m.in. Francisco de Sá de Miranda w Portugalii, a w Anglii pierwszymi tłumaczami i adaptatorami byli Thomas Wyatt i Henry Howard, hrabia Surrey.

W Polsce sonety pojawiły się już w okresie renesansu — pisali je m.in. Jan Kochanowski, Mikołaj Sęp Szarzyński i Sebastian Grabowiecki. Sonety często występowały w cyklach (tzw. sekwencjach sonetowych), opowiadając spójną historię lub układając wokół motywu miłosnego.

Również artyści niebędący przede wszystkim poetami tworzyli sonety: Michał Anioł pisał sonety i wymieniał je z Vittorią Colonną. W literaturze angielskiej najsłynniejszy zbiór stanowią sonety Williama Szekspira, choć sekwencje sonetowe tworzyli także autorzy tacy jak Ben Jonson, Edmund Spenser, Michał Drayton i Samuel Daniel.

Późniejsze wieki przyniosły dalsze rozwinięcie formy: sonety pisali m.in. John Donne, John Milton, William Wordsworth, Percy Bysshe Shelley i John Keats. W Stanach Zjednoczonych do gatunku sięgali m.in. Henry Wadsworth Longfellow i Emma Lazarus.

W XX wieku ścisłe trzymanie się tradycyjnych schematów rymów i metrum stało się mniej obowiązkowe — wielu współczesnych poetów eksperymentowało z formą. Jedną z autorek, która w epoce nowoczesnej pracowała często w formie sonetu, była Edna St. Vincent Millay. Współcześni twórcy często modyfikują rytmy i wzory rymów, zachowując jednak 14-wersową strukturę lub jej warianty.

Budowa i metrum

Podstawowa budowa sonetu zależy od tradycji:

• Sonet angielski (szekspirowski) dzieli się zwykle na trzy czterowersowe strofy (quatrains) i kończy dwuwersowym kupletem (rymowanym kupletem). Często pierwsze dwanaście wersów rozwija problem lub obraz, a kuplet stanowi pointę lub przewrotkę interpretacyjną — tzw. volta (przełom). W tradycji angielskiej zwyczajowo stosuje się jamb pięciostopowy (iambic pentameter), czyli linie o pięciu stopach jambicznych (zwykle 10 sylab).
• Sonet włoski (petrarkowski) dzieli się na oktawę (oktet, osiem wersów) i sestet (sześć wersów). Oktawa zwykle formułuje problem lub pytanie, zaś sestet odpowiada, komentuje lub rozwiązuje. W klasycznej włoskiej praktyce linia jest najczęściej hendekasyllabicą (wers hendekasyllabiczny, 11 sylab).

W polskiej poezji metrum sonetu nie ma jednego obowiązującego wzorca — niektórzy autorzy adaptowali hendekasyllabę włoską, inni stosowali różne układy sylabiczne lub wersyfikacje dostosowane do brzmienia języka polskiego. Ogólnie rzecz biorąc, ważniejsza od sztywnego schematu sylabicznego bywała struktura rymów i logiczne rozłożenie myśli.

Typowe schematy rymów

Literę alfabetu wykorzystuje się do zapisu schematu rymów w całym sonecie (ta sama litera oznacza rymujące się wersy). Najbardziej typowe wzory to:

• a-b-a-b / c-d-c-d / e-f-e-f / g-g — typowy schemat sonetu angielskiego (szekspirowskiego: trzy quatrainy + kuplet: abab cdcd efef gg).
• a-b-b-a / a-b-b-a / c-d-e / c-d-e — jeden z klasycznych wariantów sonetu włoskiego (abba abba cde cde). W sestecie dopuszczalne są inne ustawienia, np. cdc cdc, cde dce i podobne.

W praktyce istnieje wiele wariantów. Schemat abba abba cde edc bywa rzadziej spotykany, ale występuje; inne formy to np. sonet Spensera (sonet spenserowski) z rymami łączącymi quatrainy: abab bcbc cdcd ee (układ czasem zapisywany jako a-b-a-b, b-c-b-c, c-d-c-d, e-e).

Elementy stylistyczne i funkcja

Charakterystyczne dla sonetu jest skupienie i kondensacja myśli — w ograniczonej przestrzeni 14 wersów poeta rozwija obraz, argument lub emocję. Często spotykane są takie zabiegi jak kontrast, antyteza, paralelizmy, metafory, a także wyraźne zaznaczenie volty (przełomu), który wprowadza zmianę perspektywy lub rozwiązanie. Sonet może być liryczny, refleksyjny, satyryczny czy narracyjny; wiele sonetów koncentruje się na motywie miłości, przemijania lub moralnej dylematy.

Formy złożone

Sonety mogą występować także w złożonych układach. Jedną z najbardziej znanych form połączenia sonetów jest korona sonetów (wieniec sonetów) — w takiej sekwencji ostatni wers jednego sonetu staje się pierwszym wersem następnego, a cykl kończy się ponownym użyciem pierwszego wersetu jako ostatniego wersetu ostatniego sonetu. Przykładem słynnej korony jest Wieniec z Sonetów słoweńskiego poety France Prešerena (link został wcześniej wymieniony jako odniesienie).

Uwagi końcowe

Choć tradycyjne, regularne schematy rymów i metrum uległy w nowoczesnej poezji osłabieniu, sonet pozostaje popularną i cenioną formą ze względu na swoją precyzję i możliwości artystyczne. Zarówno historyczne przykłady, jak i współczesne eksperymenty pokazują, że 14 wersów może pomieścić bogaty świat emocji, argumentów i obrazów.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest sonet?

P: Kto był pierwszym poetą znanym z sonetów?

P: Kto spopularyzował formę sonetu?

P: Ile jest wersów w tradycyjnym sonecie "angielskim" lub "szekspirowskim"?

P: Jaki jest schemat rymów sonetu angielskiego?

P: Kto napisał kilka słynnych sonetów angielskich?

Szukaj według litery