Scots (język szkocki): definicja, historia, warianty i status
Scots (język szkocki): definicja, historia, warianty i status — odkryj pochodzenie, różnice wobec angielskiego i gaelickiego, Ulster Scots oraz spory o status i tożsamość językową.
Szkocki, który jest czasami błędnie nazywany szkockim angielskim, jest językiem zachodnio-germańskim, bardzo podobnym do angielskiego, który jest używany w Szkocji. Odrębny język, Ulster Scots, można znaleźć w północnej Irlandii. Jest on zupełnie inny od szkockiego gaelickiego, który jest językiem celtyckim.
Istnieją spory dotyczące językowego, historycznego i społecznego statusu szkockiego. Kontinuum językowe rozciąga się od form bliskich dialektom regionalnym (tzw. broad Scots) na jednym końcu, po Scottish Standard English na drugim — w praktyce granica między odmianami jest płynna i zależy od kontekstu społecznego. Scots bywa ogólnie uważany za jedną ze starszych odmian języka angielskiego, ale posiada także własne, wyraźne warianty dialektalne, takie jak dorycki, które wyróżniają się leksyką, wymową i lokalną tradycją literacką.
Historia
Język szkocki wywodzi się z północnohanowerskich i staroangielskich odmian języka germańskiego sprowadzonych na tereny dzisiejszej Szkocji we wczesnym średniowieczu. W jego rozwoju istotny wpływ miały kontakty z językami nordyckimi (szczególnie na wyspach i północy), francuskim (w okresie średniowiecza i czasów normańskich) oraz zapożyczenia z gaelickiego. W okresie średnio- i nowośredniowiecznym (tzw. Middle Scots) język pełnił funkcje administracyjne i literackie — używano go w prawie, piśmiennictwie i poezji. Po unii angielsko-szkockiej w 1707 r. nastąpił silny wpływ anglifikacji, co doprowadziło do zmniejszenia prestiżu wielu form szkockiego i do upowszechnienia standardów bliższych językowi angielskiemu. Od XIX i XX wieku obserwuje się zarówno erozję tradycyjnych odmian, jak i okresy odrodzenia kulturowego i literackiego.
Warianty i dialekty
Scots obejmuje wiele regionalnych odmian; najczęściej wyróżnia się kilka głównych grup:
- Północno-wschodni (Doric) — silnie reprezentowany na obszarze Aberdeenshire i Aberdeenshire, charakteryzuje się odrębną leksyką i wymową; dorycki jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych dialektów.
- Środkowy (Central Scots) — obejmuje regiony wokół Edynburga i Glasgow, często stanowi bazę dla form używanych w mieście.
- Południowy (Borders) — dialekty przygraniczne z Anglią, z licznymi cechami historycznymi wspólnymi z angielskimi dialektami północnymi.
- Insular (Orkney i Shetland) — silne wpływy norweskie i lokalne cechy leksykalne.
- Ulster Scots — forma rozwinięta w północnej Irlandii; ma własne cechy i odrębną historię migracji.
Fonetyka i leksyka
Scots różni się od standardowego angielskiego zarówno w fonologii, jak i słownictwie. Wymowa obejmuje inne systemy samogłoskowe, często bardziej dźwięczne „r”, zachowanie niektórych starych spółgłosek i charakterystyczne akcenty regionalne. W leksyce występują rodzime słowa i formy, które nie występują w standardowym angielskim, np. bairn (dziecko), ken (wiedzieć, znać), bonnie (ładny), aye (tak). Wielu wyrazów używa się powszechnie w mowie potocznej w Szkocji.
Ortografia i literatura
Nie istnieje jeden, powszechnie przyjęty standard ortograficzny dla Scots — w praktyce stosowane są różne systemy zapisu: od bardziej fonetycznych po zbliżone do angielskich norm. Mimo to Scots ma bogatą tradycję literacką: poeci i pisarze tacy jak Robert Burns (XVIII w.) używali scots w poezji i twórczości, co przyczyniło się do jego rozpoznawalności kulturowej. W XX i XXI wieku wielu autorów i poetów kontynuowało pisanie w scots, a lokalna kultura ludowa i muzyka dalej utrzymują żywą tradycję językową.
Status prawny, edukacja i media
Scots otrzymuje pewne formy poparcia i promocji, jednak nie ma powszechnego statusu języka urzędowego. Organizacje i inicjatywy społeczne oraz rząd szkocki podejmują działania promujące nauczanie i użycie Scots w edukacji i mediach, a także dokumentowanie i standaryzację języka. W przestrzeni publicznej spotyka się programy radiowe, wydawnictwa i materiały edukacyjne w scots. W Northern Ireland istnieją instytucje zajmujące się promocją Ulster Scots.
Liczba użytkowników i sytuacja
Szacunki dotyczące liczby osób posługujących się scots różnią się w zależności od metody badań i definicji „znajomości języka”. W spisie powszechnym w Szkocji z początku XXI wieku znacząca grupa mieszkańców deklarowała znajomość form językowych powiązanych ze scots — często mówi się o setkach tysięcy do ponad miliona osób, natomiast w przypadku Ulster Scots liczba użytkowników to zazwyczaj kilka lub kilkadziesiąt tysięcy. Dynamika użycia jest zróżnicowana: w niektórych regionach język jest nadal silny w mowie codziennej, w innych ulega marginalizacji.
Podsumowanie: Scots to odrębna, historycznie ukształtowana grupa dialektów germańskich używana w Szkocji (i w formie Ulster Scots w Irlandii Północnej). Ma własne cechy fonetyczne, leksykalne i literackie, wiele regionalnych wariantów oraz długą tradycję, ale również stoi przed wyzwaniami związanymi z uznaniem, standaryzacją i zachowaniem w obliczu dominacji standardowego angielskiego.
Historia
Język staroangielski Northumbrian powstał na terenie dzisiejszej południowo-wschodniej Szkocji aż do rzeki Forth w VII wieku. Region ten był częścią anglosaskiego królestwa Northumbrii. Wcześni Szkoci zaczęli odbiegać od Northumbrian English w dwunastym i trzynastym wieku. Doszło do imigracji z północnej i środkowej Anglii osób posługujących się językiem średnioangielskim pod wpływem skandynawskim.
Późniejsze wpływy na rozwój szkockiego pochodziły z językówromańskich poprzez łacinę kościelną i prawniczą, normański, a później paryski francuski z czasów Auld Alliance oraz wpływy holenderskie i średnio-niskoniemieckie poprzez handel i imigrację z Niderlandów. W języku szkockim występują również zapożyczenia z języka gaelickiego.
Od XIII wieku wczesny szkocki rozprzestrzeniał się dalej w Szkocji poprzez burghs założone przez króla DawidaI. Wzrost prestiżu wczesnego szkockiego w XIV wieku i spadek znaczenia francuskiego w Szkocji sprawiły, że szkocki stał się prestiżowym dialektem w większości wschodniej Szkocji.
Od roku 1610 do lat 90-tych XVI wieku, podczas Plantacji Ulsteru, osiedliło się tam wielu mówiących po szkocku Lowlanderów, około 200 000. W głównych obszarach osadnictwa Szkotów było pięć lub sześć razy więcej niż Anglików. Southern Modern English został przyjęty jako język literacki po 1700 roku, a "Modern Scots" jest czasem używany do opisania języka mówionego po 1700 roku.
Rozwój i rozmieszczenie języka szkockiego w Szkocji i Ulsterze: Staroangielski na początku IX w. w północnej części anglosaskiego królestwa Northumbrii, obecnie części Szkocji Wczesnoszkocki na początku XV w. Nowożytny Szkocki do połowy XX w.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest język szkocki?
A: Szkocki to język zachodnio-germański.
P: Czy szkocki to to samo, co szkocki angielski?
A: Nie, szkocki angielski jest dialektem angielskiego, a szkocki jest osobnym językiem.
P: Czy istnieje inna forma języka szkockiego występująca w Irlandii?
A: Tak, Ulster Scots jest formą języka szkockiego występującą w północnej Irlandii.
P: Czym różni się od szkockiego gaelickiego?
O: Scots różni się bardzo od szkockiego gaelickiego, który jest językiem celtyckim.
P: Czy były jakieś spory na temat statusu języka scots?
A: Tak, były spory o językowy, historyczny i społeczny status szkockiego.
P: Czy istnieją jakieś odrębne warianty w obrębie języka? O: Tak, szeroko rozumiany język szkocki znajduje się na jednym końcu skali, a na drugim znajduje się standardowy angielski szkocki i ma swoje odrębne warianty, takie jak dorycki.
Przeszukaj encyklopedię