Głowomłot (Sphyrna lewini) to gatunek rekina młota. Po raz pierwszy znany był jako zygaena lewini, ale obecnie klasyfikowany jest jako Sphyrna lewini. Nazwa rodzajowa Sphyrna pochodzi od greckiego słowa oznaczającego "młot" i odnosi się do charakterystycznego, spłaszczonego kształtu głowy — tzw. młotowatego rozrostu czołowego (cefalotółowia).

Gatunek ten bywa również określany jako "brązowy młot", "nerkowaty młot" lub "południowy młot". Występuje w ciepłych wodach umiarkowanych i tropikalnych przybrzeżnych na całym świecie, w przedziale szerokości geograficznych od około 46° N do 36° S. Jest to jeden z najpospolitszych i najlepiej rozpoznawalnych rekinów młotów, choć jego populacje w wielu rejonach ulegają silnym spadkom.

Wygląd i rozmiary

Głowomłot ma charakterystyczne, wydłużone i spłaszczone czoło z wycięciami na przedniej krawędzi (stąd angielska nazwa "scalloped hammerhead" — ząbkowany młot). Ubarwienie jest zwykle od brązowawego do oliwkowoszarego na grzbiecie, z jaśniejszym spodem. Oczy i otwory nosowe umieszczone są na końcach tego "młota", co zwiększa pole widzenia i zdolność wykrywania ofiar.

Dorosłe osobniki osiągają zwykle 2–3 m długości, a maksymalnie mogą przekraczać 4 m (rzadko do około 4,3 m). Masa ciała jest zmienna w zależności od wieku i kondycji, ale dorosłe osobniki mogą ważyć kilkadziesiąt kilogramów i więcej.

Środowisko i zasięg

Głowomłot zamieszkuje głównie szelfy kontynentalne, okolice wysp i podwodne wzniesienia (seamounts). Można go spotkać zarówno przy brzegach, jak i na wodach otwartych. W ciągu dnia często tworzy duże stada (liczące od kilkudziesięciu do kilkuset osobników), zaś nocą rozprasza się w celu żerowania. Zanurzenia obserwowano na różnej głębokości — od płytszych wód przybrzeżnych po kilkaset metrów głębokości.

Pokarm i zachowanie

  • Głównym pożywieniem są ryby kostnoszkieletowe, kałamarnice, skorupiaki, a także płaszczki i drobniejsze rekiny.
  • Dzięki szerokiemu rozstawieniu oczu i rozbudowanemu narządowi elektroreceptyjnemu (ampułki Lorenziniego) efektywnie lokalizuje ofiary zakopane w dnie.
  • Charakteryzuje się silnym instynktem stadnym — stada pełnią rolę ochronną oraz mogą ułatwiać lokalizowanie pokarmu i partnerów rozrodczych.

Rozmnażanie

Głowomłot jest gatunkiem żyworodnym z łożyskowym typem rozrodu (placentarnym), co oznacza, że młode rozwijają się wewnątrz samicy i otrzymują substancje odżywcze przez łożysko. Ciąża trwa około 10–11 miesięcy. Wielkość miotu jest zmienna — może obejmować kilkanaście do kilkudziesięciu młodych (w literaturze podawane są wartości z zakresu kilkunastu do nawet około 30–40 młodych, zależnie od regionu i wielkości samicy). Młode rodzą się jako samodzielne osobniki i od razu zaczynają samodzielne życie.

Stan ochrony i zagrożenia

Populacje Sphyrna lewini są na całym świecie narażone na poważne presje ze strony działalności człowieka. Główne zagrożenia to:

  • intensywny połów (zarówno celowy, dla mięsa i płetw, jak i niezamierzony przy odławianiu innych gatunków),
  • praktyki finningowe (odcinanie płetw i wyrzucanie reszty ciała),
  • utrata siedlisk przybrzeżnych i degradacja terenów rozrodu,
  • zanieczyszczenie i zmiany środowiskowe.

Wiele ocen wskazuje na gwałtowny spadek liczebności tego gatunku w ostatnich dekadach. Na liście IUCN gatunek bywa klasyfikowany jako krytycznie zagrożony (Critically Endangered), a handel jego częściami (w tym płetwami) jest kontrolowany m.in. przez zapisy konwencji CITES (wpis na załącznikach CITES ogranicza międzynarodowy handel). W wielu krajach wprowadzono dodatkowe ograniczenia połowowe i strefy ochronne.

Relacje z człowiekiem

Głowomłot rzadko stanowi zagrożenie dla ludzi; przypadki ataków są niezwykle rzadkie. Jednocześnie gatunek jest ceniony i pożądany w połowach komercyjnych oraz w handlu akwarystycznym i płetwami, co przyczynia się do jego nadmiernej eksploatacji. Ochrona tego gatunku wymaga działań skoordynowanych na poziomie międzynarodowym, ograniczeń połowowych, kontroli handlu i ochrony kluczowych siedlisk oraz programów monitoringu i badań populacji.

Podsumowanie

Głowomłot (Sphyrna lewini) to rozpoznawalny rekin młot o szerokim, kosmopolitycznym zasięgu w ciepłych i umiarkowanych wodach. Ma specyficzną budowę głowy, żyje zarówno w stadach, jak i samotnie, i pełni ważną rolę w ekosystemach morskich. Jednocześnie stoi w obliczu poważnych zagrożeń wynikających z nadmiernych połowów i utraty siedlisk, przez co jego ochrona jest istotna dla zachowania bioróżnorodności mórz.