Przysadka mózgowa i podwzgórze — budowa, funkcje i współpraca

Budowa

Przysadka składa się z dwóch zasadniczych części o różnym pochodzeniu i funkcjach:

• Przysadka przednia (gruczołowa, adenohypophysis) — część wydzielająca hormony syntetyzowane przez komórki endokrynne.
• Przysadka tylna (nerwowa, neurohypophysis) — magazynuje i uwalnia hormony produkowane w podwzgórzu.

Pomiędzy nimi znajduje się cienka warstwa tkanki (pars intermedia). Obie części są połączone z podwzgórzem poprzez szypułę przysadki (infundibulum).

Regulacja przez podwzgórze

Podwzgórze kontroluje czynność przysadki na dwa główne sposoby:

• dla części przedniej — poprzez uwalnianie do naczyń w szypule specjalnych czynników uwalniających i hamujących (hormony uwalniające i hamujące), przesyłanych systemem naczyń wrotno-przysadkowych;
• dla części tylnej — poprzez produkcję hormonów w komórkach neuronowych, które są transportowane aksonalnie i magazynowane w tylnym płacie, skąd mogą być uwolnione do krwiobiegu.

Komórki odpowiedzialne za syntezę czynników regulacyjnych to m.in. komórki neurosekrecyjne w podwzgórzu; ich uwalniane substancje pobudzają lub hamują produkcję hormonów przysadkowych.

Najważniejsze hormony przysadki i ich funkcje

• Przedni płat (adenohypophysis):
  • hormon wzrostu (GH) — wpływa na wzrost kości i tkanek, metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów;
  • prolaktyna (PRL) — stymuluje laktację u kobiet;
  • hormon adrenokortykotropowy (ACTH) — pobudza korę nadnerczy do produkcji glikokortykosteroidów;
  • tyreotropina (TSH) — pobudza tarczycę do syntezy hormonów tarczycowych;
  • hormony gonadotropowe (LH i FSH) — regulują funkcje jajników i jąder, cykl miesiączkowy oraz spermatogenezę.
• Tylni płat (neurohypophysis):
  • oksytocyna — wpływa na skurcze macicy podczas porodu i na wyrzut mleka z gruczołów sutkowych;
  • wazopresyna (ADH, hormon antydiuretyczny) — reguluje gospodarkę wodną organizmu przez zwiększenie reabsorpcji wody w nerkach i wpływa na ciśnienie krwi.

Współpraca i sprzężenia zwrotne

Wiele układów hormonalnych działa w oparciu o mechanizmy sprzężenia zwrotnego. Przykładowo, wysoki poziom hormonów tarczycowych hamuje wydzielanie TRH z podwzgórza i TSH z przysadki, co zmniejsza produkcję hormonów tarczycy. Podobne pętle dotyczą osi podwzgórze–przysadka–nadnercza czy podwzgórze–przysadka–gonady.

Znaczenie kliniczne

Zaburzenia przysadki mogą prowadzić do niedoczynności (hipopituitarism) lub nadczynności (np. gruczolaki wydzielające hormony). Przykłady:

• nadmiar GH u dorosłych → akromegalia; u dzieci → gigantyzm;
• prolaktinoma → nadmierne wydzielanie prolaktyny, zaburzenia miesiączkowania, mlekotok;
• niedobór ADH → moczówka prosta (diabetes insipidus) — duże objętości rozcieńczonego moczu i pragnienie;
• niedoczynność przysadki → mogą wystąpić objawy związane z niedoborem kilku hormonów: osłabienie, utrata masy ciała, hipotonia, zaburzenia płodności.

Diagnostyka obejmuje badania hormonalne, testy dynamiczne oraz obrazowanie (najczęściej MRI przysadki). Leczenie zależy od przyczyny i może obejmować farmakoterapię (np. analogi somatostatyny, dopaminergiki), suplementację brakujących hormonów lub zabieg chirurgiczny, często wykonany drogą przsiodłową (transsphenoidalnie).