Imperium nowoasyryjskie (911–609 p.n.e.) — pierwsze imperium Mezopotamii
Imperium nowoasyryjskie (911–609 p.n.e.) — pierwsze imperium Mezopotamii: potęga podbojów, innowacje militarne i trwałe dziedzictwo, które przekształciło Bliski Wschód.
Imperium nowoasyryjskie było imperium w Mezopotamii w epoce żelaza. W latach 911–609 p.n.e. osiągnęło rozmiary i stopień centralizacji wcześniej niespotykane w regionie — przez wiele lat było największym imperium tamtych czasów i zapoczątkowało szereg technik imperialistycznych, które stały się powszechne w późniejszych państwach. Nowoasyryjczycy byli pionierami w stosowaniu zorganizowanej administracji na podbitych terytoriach, powszechnych przymusowych przesiedleń ludności oraz rozległej polityki tryumfu militarnego. Ich armie korzystały z żelaznej broni i zaawansowanych, skutecznych taktyk wojskowych, a także z rozwiniętych technik oblężniczych i logistyki.
Powstanie i ekspansja
Nowy okres asyryjski zapoczątkował Adad-nirari II (panowanie od 911 p.n.e.), który rozpoczął odbudowę potęgi Asyrii po okresie słabości. Kolejni władcy — w tym Aszurnasirpal II, Szalmaneser III, Tiglat-Pileser III, Sargon II, Sennacheryb, Asarhaddon i Aszurbanipal — prowadzili kampanie wojenne, umacniali władzę królewską i rozbudowywali państwo. Po serii zwycięstw i aneksji terytoriów Imperium nowoasyryjskie stało się następcą wcześniejszych okresów asyryjskich i zdominowało Starożytny Bliski Wschód, wywierając wpływ na regiony wokół Wschodniego basenu Morza Śródziemnego, Azję Mniejszą, Kaukaz oraz części Półwyspu Arabskiego, a także Afryki Północnej.
Organizacja państwa i administracja
Asyryjska administracja łączyła silną władzę królewską z systemem prowincji zarządzanych przez gubernatorów oraz siecią urzędników odpowiadających za pobór danin, rekrutację armii i nadzór nad przesiedleniami. W stolicach takich jak Aššur, Kalchu (Nimrud), Dur-Szarrukin (Chorsabad) i Niniwa powstawały wielkie pałace i centra administracyjne. Władcy budowali również drogi, system łączności i magazyny zaopatrzenia, które umożliwiały szybkie przerzucanie sił i utrzymanie kontroli nad rozległymi posiadłościami.
Wojskowość i polityka podpalenia
Siła Asyrii opierała się na zorganizowanej, zawodowej armii wyposażonej w piechotę ciężką i lekką, rydwany, a z czasem także kawalerię. Asyryjczycy rozwijali techniki oblężnicze — budowali m.in. drewniane wieże oblężnicze, saperskie metody podkopywania murów oraz systematyczne użycie inżynierii wojskowej. Charakterystyczna była również polityka zastraszania przeciwników: masowe deportacje ludności, surowe represje wobec zbuntowanych miast oraz rozpowszechnianie reliefów i tekstów gloryfikujących potęgę króla miały umacniać władzę centralną i odstraszać opór.
Kultura, sztuka i nauka
Wewnętrzny rozwój kultury przejawiał się w monumentalnym budownictwie, bogato zdobionych reliefach pałacowych, inskrypcjach królewskich oraz administracyjnej piśmiennictwie klinowym. Za panowania Aszurbanipala powstała słynna biblioteka w Niniwie, zawierająca tysiące tabliczek glinianych z tekstami literackimi, administracyjnymi i naukowymi — dzięki temu do naszych czasów dotarła wielka część wiedzy o kulturze Mezopotamii. Gospodarka opierała się na rolnictwie prowadzonym przy irygacji, handlu międzynarodowym i poborze trybutów od podbitych ludów.
Rywale i zasięg wpływów
W czasach swojej potęgi Asyria rywalizowała i często zwyciężała takie krainy i państwa jak Babilonia, Elam, Persja, Urartu, Lydia, Medes, Frygia, Cymmerysi, Izrael, Juda, Fenicja, Neobabilon, Kanaan, Kushite i Starożytny Egipt. Ich panowanie pozostawiło trwały ślad w geopolityce i kulturze Bliskiego Wschodu.
Upadek imperium
Wewnętrzne napięcia, spory dynastyczne i nadmierne rozciągnięcie administracyjne osłabiły państwo w ostatnich dziesięcioleciach jego istnienia. Po śmierci Aszurbanipal, (ok. 627 p.n.e.) nastąpiły długotrwałe walki o sukcesję i liczne wojny domowe. W tym czasie rosnąca potęga sąsiadów doprowadziła do sojuszy przeciw Asyrii: Cyaxares, król Medów, zawarł sojusz z Nabopolassar, królem Babilonii, i wspólnie postanowili uderzyć na państwo Asyryjskie, co pozwoliło im najechać jego terytoria. Po seriach kampanii mediowo-babilońskich stolicę Niniwę zdobyto i zniszczono w 612 p.n.e., a ostateczny kres państwa przyniosło upadek Harranu (ostatniego ośrodka oporu) w 609 p.n.e. Asyryjczycy otrzymali jeszcze wsparcie militarne od Egiptu, ale to nie powstrzymało rozpadu imperium.
Dziedzictwo
Mimo upadku Imperium nowoasyryjskiego jego osiągnięcia administracyjne, wojskowe i kulturalne miały długotrwały wpływ na historię regionu. Architektura pałaców, reliefy i zapisy z bibliotek przyczyniły się do odtworzenia obrazu starożytnej Mezopotamii. Do dzisiaj istnieją społeczności Asyryjczyków mieszkające w Iranie, Iraku i innych częściach świata, które dziedziczą kulturowe i religijne tradycje związane z tym dawnym imperium.
Historia
911-859 BC
Kampanie Adad-nirari II pozwoliły Asyrii stać się wielką potęgą po obaleniu dwudziestej piątej dynastii Egiptu i podbiciu Elamu, Urartu, mediów, Persji, Manny, Gutium, Fenicji/Kanaanu, Arabii, Izraela, Judy, Filistyka, Edom, Moab, Samarra, Cylicja, Cypr, Chaldea, Nabatea, Commagene, Dilmun, Shutu i Neo-Hittyci, jak również usunięcie Nubijczyków, Kuszytów i Etiopczyków z Egiptu i wymuszenie hołdu od Frygii i innych. Ponadto on i jego następcy podbili tereny, które wcześniej znajdowały się tylko w pewnym stopniu pod kontrolą Asyryjczyków i deportowali Ramzinów i Hurrianów. Następnie dwukrotnie zaatakował i pokonał Shamash-mudammiq z Babilonii i ponownie jego następcę, Nabu-shuma-ukina I.
Kolejni trzej królowie również byli równie agresywni. Tukulti-Ninurta II w 891 r. p.n.e. zastąpił Adad-nirari II i rozszerzył się na Azję Mniejszą i Góry Zagros, a w 883 r. p.n.e. zastąpił go Ashurnasirpal II, który odzyskał znaczną część terytorium utraconego po upadku Środkowego Imperium Asyryjskiego w 1100 r. p.n.e. i zakończył powstanie spowodowane przez lud Lullibi i Gutian. On i jego następca oraz syn, Shalmaneser III, znani byli z bezwzględności i polityki deportacyjnej, a także z zamiłowania do sztuki. Ashurnasirpal II przeniósł również stolicę do Kalhu.
859-783 P.N.E.
Coroczne kampanie pod szyldem Shalmaneser III umożliwiły zarówno przekształcenie stolicy w obóz wojskowy, jak i zajęcie ważnych rywali. Babilon został okupowany i Babilonia znalazła się pod panowaniem Asyryjczyków, jednak bitwa o Qarqar w 853 r. p.n.e. przeciwko państwom aramejskim zakończyła się impasem. W 849 r. p.n.e. Carchemesh został zajęty, a w 842 r. p.n.e. Damaszek został zmuszony do złożenia hołdu, podobnie jak Tyre i Sydon, wówczas część Fenicji w 841 r. p.n.e.
Wojna domowa rozpoczęła się w 828 r. p.n.e. jako jego najstarszy syn Ashur-nadin-aplu i 27 miast zbuntowało się przeciwko gubernatorom Asyrii, pozwalając Babilonii, Medom, Manneanom, Arameanom, Neo-Hitytytom i Persom w dużej mierze odzyskać swoje ziemie, a Urartu wywierać swój wpływ w regionie. Drugi syn Aszurnasirpala Shamshi-Adad V ostatecznie zakończył wojnę domową w 824 r. p.n.e., w tym samym roku, w którym zginął jego ojciec, i spędził prawie całą resztę swojego panowania, próbując odzyskać utraconą ziemię przed śmiercią w 811 r. p.n.e., kiedy to jego żona, królowa Sammuramat, a następnie jego syn Adad-nirari III w 806 r. p.n.e..
Adad-nirari III był agresywnym monarchą, najeżdżającym Lewant, ujarzmiającym Arameanów, Fenicjan, Filistynów, Izraelitów, Neofitytów i Edomitów, wzmacniającym daninę na Damaszek, najeżdżającym Persję i ujarzmiającym Persów, Medów i Manejczyków aż do Morza Kaspijskiego oraz podbijającym plemiona Chaldejczyków i Sutu z południowej Mezopotamii.
783-745 BC
Po śmierci Adad-nirari III w 783 r. p.n.e. nastąpił okres stagnacji, kiedy to Shalmaneser IV poprowadził tylko drobne zwycięstwa przeciwko Urartu podczas bitwy pod Til Barsip, Arameanom i Neo-Hittitytom przed własną śmiercią w 773 r. p.n.e. Kolejny zestaw wojen domowych nękających panowanie Ashur-dan III, który panował od 772-754 r. p.n.e. i Ashur-nirari IV od 754-745 r. p.n.e., z powstaniem w Ashur, Arrapkha i Guzana, niepowodzeniem w najeździe na Aram-Naharaim lub Babilonię, epidemią dżumy i zaćmieniem słońca, postrzeganym jako zły omen. Ashur-nirari IV być obalony generał Pulu, kto zmieniać jego imię po zostawać Królewiątko Tiglath-Pileser III w 745 745 745, przynosić z powrotem Asyria.
744-727 BC
Gdy tylko Tiglath-Pileser objął tron w 744 r., Asyryjczycy groziła im zarówno wojna domowa, jak i zaraza, a wojna z Uratru została przegrana. Jednak Tiglath Pileser III dokonał ogromnych zmian w strukturze Asyrii, poprawiając jej bezpieczeństwo i efektywność. Prowincje
INCOMPLETE
Pytania i odpowiedzi
P: Czym było imperium neoasyryjskie?
O: Imperium neoasyryjskie było imperium w Mezopotamii w epoce żelaza, które istniało w latach 911-609 p.n.e. Było to największe imperium w Mezopotamii. Było to największe imperium na świecie do tego czasu i jest uważane przez wielu historyków za pierwsze prawdziwe imperium w historii.
P: Jakie techniki stosowało?
O: Neoasyryjskie imperium stosowało zaawansowane, skuteczne taktyki wojskowe, takie jak uzbrojenie w żelazną broń i pionierskie taktyki imperializmu, które stały się normą w późniejszych imperiach.
P: Kim byli jego rywale?
O: Jego rywalami byli: Babilonia, Elam, Persja, Urartu, Lidia, Medowie, Frygia, Cymmerowie, Izrael, Juda, Fenicja, imperium neobabilońskie, Kanaan, imperium Kuszytów i starożytny Egipt.
P: Kiedy zaczęło upadać?
O: Imperium neoasyryjskie zaczęło upadać w 631 roku p.n.e., kiedy zmarł Aszurbanipal i wybuchły wojny domowe. Pozwoliło to Cyaksaresowi (królowi Persji i Medów) zawrzeć sojusz z Nabopolassarem (władcą Babilonii i Cymmerii), co doprowadziło do ich inwazji na Asyrię.
P: Jak zareagowała Asyria?
O: W odpowiedzi na tę inwazję Asyria sprzymierzyła się z Egiptem, ale oba państwa upadły podczas upadku Harranu w 609 r. p.n.e., po tym jak drugie oblężenie Harranu zakończyło istnienie Asyrii jako imperium.
P: Czy dzisiaj są jeszcze Asyryjczycy?
O: Tak - do dziś żyją Asyryjczycy w Iranie Iraku i innych miejscach na świecie.
Przeszukaj encyklopedię