Pat to w szachach sytuacja, gdy gracz, któremu przypada ruch, nie znajduje się w szachu, lecz nie ma żadnego legalnego posunięcia. Zgodnie z zasadami współczesnych szachów taka pozycja kończy partię remisem. Pat różni się od mata tym, że król nie jest bezpośrednio atakowany, mimo iż nie może się poruszyć ani żaden inny element strony nie ma dozwolonego ruchu.

Sytuację patową rozstrzyga się na podstawie braku legalnych posunięć: jeżeli wszystkie figury są zablokowane lub każde możliwe posunięcie wystawiałoby króla na szach, a sam król nie stoi w szachu, mamy pat. Praktycznie oznacza to, że strona broniąca się może zmienić wynik z przegranej w remis, wykorzystując moment, gdy przeciwnik nie umie znaleźć poprawnego sposobu zakończenia partii bez spowodowania pata. Król jest zwykle centralną figurą takiej pozycji, lecz pat może wystąpić również przy blokadzie innych figur.

Znaczenie w końcówkach i strategii

Pat ma duże znaczenie zwłaszcza w końcówkach. Typowe motywy to:

  • próba atakującego uniknięcia pata przy przewadze materiału (np. przy przewadze hetmana lub wieży),
  • użycie pata przez stronę słabszą jako ostatniego środka obrony,
  • kompozycje i studia szachowe, w których pat bywa celowym i eleganckim rozwiązaniem.

W praktyce zawodnicy muszą uważać: nadmierne ograniczanie ruchów przeciwnika może doprowadzić do pata zamiast do mata. Z drugiej strony broniący może celowo dążyć do pozornie przegranej pozycji prowadzącej do picha (remisu) przez pat.

Historia i różnice w wariantach

Reguła pata nie zawsze była ujednolicona. W klaszycznych odmianach, takich jak arabski shatranj, pat był interpretowany różnie — na przykład przyznawano zwycięstwo stronie dysponującej większą liczbą pionów. Dopiero w nowożytnej tradycji europejskiej konwencja, że pat jest remisem, utrwaliła się w XIX wieku i została później sformalizowana w regulaminach klubowych i przepisach turniejowych.

Warto też zauważyć, że niektóre gry pokrewne szachom mają odmienne zasady: w shogi pat jako zjawisko jest znacznie rzadszy ze względu na odmienny system powrotu figur do gry i zasady ruchu; w niektórych wariantach szachowych stosuje się własne reguły dotyczące finałowych pozycji.

Rozpoznawanie i praktyczne wskazówki

Najważniejsze praktyczne zasady dotyczące pata to: kontroluj pola ucieczki króla przeciwnika, planuj zamknięcie pozycji tak, by nie zablokować wszystkich jego ruchów, i pamiętaj, że czasem jedynym sposobem na zwycięstwo jest zachowanie ostrożności przy oddawaniu materiału. W zapisie partii pat oznacza się jako remis i powinien być zapisany odpowiednio w protokole. Więcej szczegółów i przykładowe diagramy można znaleźć w podręcznikach i bazach danych: definicje i przykłady, omówienia techniczne oraz zestawienia praktycznych końcówek z królem i figurami. Dodatkowe materiały i warianty opisane są pod odnośnikami reguły w shogi i historyczne źródła shatranj.