Inhibitory monoaminooksydazy (MAOIs) i odwracalne inhibitory monoaminooksydazy (RIMAs) są rodzajem leków przeciwdepresyjnych podawanych w leczeniu depresji. Są one dobre w leczeniu depresji atypowej, choroby Parkinsona, zaburzeń lękowych, fobii społecznej, a także okazały się pomocne w zaprzestaniu palenia tytoniu.

Ponieważ leki MAOIs mogą być śmiertelne, jeśli ktoś bierze zbyt dużo, są one zazwyczaj podawane tylko wtedy, gdy inne leki przeciwdepresyjne zawiodły. Niektóre nowsze leki, takie jak selegilina i moklobemid okazały się bezpieczniejsze niż starsze MAOI i są przepisywane przez lekarzy w pierwszej kolejności.

Jak działają MAOI

Inhibitory monoaminooksydazy blokują enzym monoaminooksydazę (MAO), który rozkłada neuroprzekaźniki: serotoninę, noradrenalinę i dopaminę. Dzięki zahamowaniu tego enzymu poziomy tych substancji w mózgu rosną, co może poprawić nastrój i zmniejszyć objawy depresji oraz lęku. Enzym występuje w dwóch głównych izoformach: MAO-A (rozpada głównie serotoninę i noradrenalinę) oraz MAO-B (głównie dopaminę).

Rodzaje i przykłady leków

  • Nieodwracalne, nieselektywne MAOI – starsze leki, np. fenelzyna (fenelzyna), tranylcypromina (tranylcypromina), izokarboksazyd (izokarboksazyd). Działają długo i odwrócenie ich efektu wymaga syntezy nowych cząsteczek enzymu.
  • Selektywne MAO-B – np. selegilina (selegilina) i rasagilina (rasagilina), stosowane głównie w chorobie Parkinsona. W niskich dawkach są selektywne wobec MAO-B; w wyższych dawkach tracą selektywność.
  • Odwracalne inhibitory MAO-A (RIMAs) – moklobemid (moklobemid) jest przykładem leku, który odwracalnie hamuje MAO-A. Ryzyko ciężkiej reakcji po spożyciu tyraminy jest niższe niż przy klasycznych MAOI, ale wciąż wymagana jest ostrożność.
  • Plastry selegiliny – postać transdermalna selegiliny stosowana w depresji w wyższych dawkach może zmniejszać ryzyko interakcji z dietą w porównaniu z doustnymi, chociaż nie eliminuje wszystkich ryzyk.

Wskazania

MAOI są stosowane gdy inne leki zawiodły lub gdy obraz kliniczny sugeruje szczególną skuteczność tych leków. Najczęstsze wskazania:

  • Depresja atypowa – cechy: reaktywność nastroju, nadmierna senność (hipersomnia), zwiększony apetyt lub przyrost masy, „ołowiany” ciężar kończyn, nadwrażliwość na odrzucenie interpersonalne.
  • Depresja oporna na leczenie – gdy SSRI, SNRI i inne leki zawiodły.
  • Zaburzenia lękowe i fobie – w tym fobia społeczna, zespół lęku napadowego u wybranych pacjentów.
  • Choroba Parkinsona – selegilina i rasagilina jako leki wspomagające terapię dopaminergiczną.
  • Wspomaganie zaprzestania palenia – niektóre MAOI były badane w tym wskazaniu i u niektórych pacjentów wykazały pomoc, jednak w praktyce powszechnie stosuje się inne leki i metody.

Ryzyko i działania niepożądane

MAOI niosą ze sobą istotne ryzyko i dlatego wymagają ostrożnego stosowania oraz edukacji pacjenta:

  • Kryzys nadciśnieniowy („cheese reaction”) – po spożyciu pokarmów bogatych w tyraminę (niektóre dojrzewające sery, wędliny, czerwone wino, piwo niepasteryzowane, fermentowane produkty) może dojść do gwałtownego wzrostu ciśnienia tętniczego, bólów głowy, nudności, a nawet udaru. Ryzyko jest największe przy nieselektywnych, nieodwracalnych MAOI.
  • Zespół serotoninowy – groźne, potencjalnie zagrażające życiu nadmierne pobudzenie receptorów serotoninowych przy łączeniu MAOI z innymi lekami zwiększającymi serotoninę (SSRI, SNRI, TCA, fentanyl, tramadol, niektóre leki przeciwmigrenowe, suplementy typu tryptofan czy ziele dziurawca).
  • Ortostatyczne spadki ciśnienia, zawroty głowy, senność, bezsenność, przyrost masy ciała, zaburzenia seksualne.
  • Hepatotoksyczność – u niektórych starszych MAOI ryzyko uszkodzenia wątroby; konieczne monitorowanie (np. izokarboksazyd, fenelzyna rzadziej niż kiedyś, ale historia jest istotna).
  • Interakcje z lekami i substancjami – łączenie z sympatykomimetykami (np. pseudoefedryna), tyraminą, opioidami i innymi może być niebezpieczne.

Interakcje i zasady bezpiecznego stosowania

  • Przejścia między lekami wymagają washoutu: zwykle 2 tygodnie od zaprzestania MAOI przed rozpoczęciem większości leków serotonergicznych i odwrotnie. W przypadku fluoksetyny (fluoxetiny) ze względu na długi okres półtrwania zaleca się nawet 5–6 tygodni przerwy przed rozpoczęciem MAOI.
  • Moklobemid (RIMA) ma krótszy czas działania i mniejsze ryzyko reakcji tyraminowej, lecz nadal wymaga ostrożności i znajomości interakcji.
  • Pacjenci powinni otrzymać listę produktów i leków do unikania oraz instrukcję, jakie objawy wymagają natychmiastowej pomocy (np. silne bóle głowy, szybkie i wysokie skoki ciśnienia, wysoka gorączka, drgawki).
  • Przed rozpoczęciem MAOI lekarz sprawdza leki przyjmowane przewlekle (w tym substancje dostępne bez recepty i suplementy) oraz choroby współistniejące (np. guz chromochłonny nadnerczy).

Praktyczne wskazówki

  • Zazwyczaj MAOI stosuje się, gdy inne terapie zawiodły lub kiedy kliniczny obraz wskazuje na szczególną skuteczność tych leków (np. depresja atypowa).
  • W razie wątpliwości lub konieczności zmiany terapii współpracuj ściśle z lekarzem psychiatrą — planowanie washoutu i zmiany leków jest kluczowe dla bezpieczeństwa.
  • Pacjenci powinni mieć łatwy dostęp do informacji o diecie i interakcjach, a także otrzymać zalecenie, by nosić przy sobie informację o stosowaniu MAOI (np. kartę pacjenta), na wypadek nagłej potrzeby medycznej.
  • W ciąży i podczas karmienia piersią stosowanie MAOI wymaga indywidualnej oceny ryzyka i korzyści.

Podsumowanie: MAOI to skuteczna grupa leków w wybranych sytuacjach klinicznych — zwłaszcza w depresji atypowej i leczeniu opornym — ale ze względu na poważne interakcje i ryzyko są stosowane ostrożnie. Nowsze leki (np. selegilina w odpowiedniej postaci i moklobemid) zmniejszyły niektóre zagrożenia, lecz nadal wymagają ścisłego nadzoru lekarza i edukacji pacjenta.