Leiszmanioza to zespół chorób zakaźnych wywoływanych przez pierwotniaki z rodzaju Leishmania. Pasożyty te wymagają cyklu rozwojowego obejmującego zarówno ssaki, jak i owady krwiopijne, głównie muchówki piaskowe (tzw. piaskówki). Choroba występuje przede wszystkim w rejonach tropikalnych i subtropikalnych, ale ogniska notuje się też w południowej Europie. Przenoszenie odbywa się zwykle przez ugryzienie zakażonego owada; u ludzi może powodować zmiany skórne, uszkodzenia błon śluzowych lub ciężkie uszkodzenia narządów wewnętrznych.
Formy kliniczne i obrazy chorobowe
- Leiszmanioza skórna — najczęstsza postać; daje owrzodzenia, często o długim przebiegu i pozostawiające blizny.
- Leiszmanioza śluzówkowa (mukokutanna) — zmiany obejmują skórę oraz błony śluzowe nosa i jamy ustnej; może prowadzić do zniekształceń.
- Leiszmanioza trzewna (visceralna, kala-azar) — postać najbardziej zagrażająca życiu; towarzyszy jej gorączka, powiększenie śledziony i wątroby, niedokrwistość i wyniszczenie.
Przejawy zależą od gatunku Leishmania, reakcji immunologicznej gospodarza i otoczenia. U niektórych osób zakażenie może przebiegać skąpoobjawowo lub utajone, u innych prowadzić do przewlekłych i rozległych zmian skórnych lub układowych.
Patogeneza i cykl rozwojowy
Pasożyty z rodzaju Leishmania żyją wewnątrzkomórkowo w makrofagach. Muchówki piaskowe przenoszą formy promastigota podczas ssania krwi; w organizmie ssaka przekształcają się w amastigoty i namnażają. Rezerwuarem choroby bywają różne gatunki ssaków — psy, gryzonie i inne zwierzęta — co komplikuje kontrolę zakażeń. Czynniki środowiskowe, takie jak wylesianie, migracje ludności i ubóstwo, zwiększają ryzyko kontaktu z wektorami.
Diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na stwierdzeniu pasożyta lub jego materiału genetycznego oraz na obrazie klinicznym. Powszechne metody to badanie mikroskopowe preparatów ze zmian skórnych lub aspiratów wnętrza narządów, hodowla, testy serologiczne i techniki molekularne (PCR). W podejrzeniu leiszmaniozy trzewnej stosuje się też badania obrazowe i ocenę parametrów hematologicznych.
Leczenie i zapobieganie
Leczenie zależy od postaci klinicznej, lokalizacji geograficznej zakażenia i gatunku pasożyta. W terapii visceralnej stosowane są m.in. liposomalna amfoterycyna B, leki pentawalentne antymonowe, paromomycyna i miltefozyna; w postaciach skórnych stosuje się miejscowe i ogólne leki przeciwpasożytnicze, a także zabiegi chirurgiczne w celu korekty zmian. Wybór preparatu i długość kuracji wymagają oceny lekarza i znajomości oporności w danym regionie.
Profilaktyka opiera się przede wszystkim na ograniczaniu kontaktu z wektorami: stosowanie moskitier impregnowanych środkami owadobójczymi, odzieży ochronnej, użycie repelentów oraz dezynsekcja siedlisk muchówek. Kontrola rezerwuarów (np. leczenie i kontrola zakażeń u psów) oraz działania środowiskowe zmniejszają ryzyko transmisji. Wczesne rozpoznanie i leczenie zmniejszają zarówno ciężkość choroby, jak i dalsze szerzenie się zakażeń.
Znaczenie epidemiologiczne i zwierzęce rezerwuary
Leiszmanioza pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego w licznych krajach: miliony ludzi żyją na obszarach, gdzie występuje ryzyko zakażenia, a rocznie notuje się setki tysięcy nowych przypadków i znaczną liczbę zgonów w postaci trzewnej. Choroba dotyka także inne ssaki: psy, koty, gryzonie, bydło i konie mogą pełnić rolę rezerwuarów, co utrudnia eliminację ognisk. Skuteczna kontrola wymaga działań zintegrowanych — medycznych, weterynaryjnych i środowiskowych.
