Argumentum ad ignorantiam, zwany po polsku argumentem z niewiedzy lub odwołaniem do niewiedzy, to nieformalny błąd logiczny polegający na wnioskowaniu o prawdziwości (lub fałszywości) konkluzji wyłącznie dlatego, że brak jest dowodu przeciwnego. Nazwa łacińska pojawia się obok klasycznego opisu tego błędu w literaturze łacińskiej terminologii. W praktyce argument ten sprowadza się do przerzucenia ciężaru dowodu: zamiast przedstawić pozytywne przesłanki, ktoś twierdzi, że «dopóki nie udowodniono inaczej, musi być prawdą». To przekłamanie rozumowania utrudnia rozstrzygnięcie spornych kwestii i bywa skuteczne retorycznie, mimo braku poprawności.

Charakterystyka i mechanika błędu

Mechanicznie chodzi o zamianę braku dowodu na dowód braku. Brak przesłanek potwierdzających nie jest zgodnie z zasadami logicznymi równoważny z przesłanką zaprzeczającą. W logice i retoryce odwołanie do niewiedzy ostatecznie dotyczy relacji między zbiorem dostępnych informacji a formułowanym wnioskiem. Z punktu widzenia teorii argumentacji ciężar dowodu zwykle spoczywa na osobie wysuwającej twierdzenie — zasada ta jest opisana w literaturze dotyczącej ciężaru dowodu oraz kryteriów uzasadnienia twierdzeń w logice nieformalnej.

Przykłady i warianty

  • Przykład popularny: „Nikt nie udowodnił istnienia kosmitów, więc kosmici nie istnieją” — lub odwrotnie: „Nie udowodniono, że nie ma życia pozaziemskiego, więc istnieje”.
  • Wersja negatywna: twierdzenie obalone nie zostało, więc należy je uznać za prawdziwe.
  • Fałszywa dychotomia: myślenie, że pozostaje tylko prawda lub fałsz, podczas gdy może brakować wystarczających danych (stan nieznany) lub problem być nierozstrzygalny przy obecnym stanie wiedzy.

Takie przykłady pojawiają się w debatach publicznych i w reklamie, gdzie brak przeciwnych dowodów jest prezentowany jako pośredni argument popierający daną tezę (polityka) lub (reklama). Błąd może też być określany jako postulat dowodu negatywnego.

Historia, nazewnictwo i kontekst

Pojęcie sięga tradycji rozważań logicznych i retorycznych; klasyczne traktaty o błędach argumentacyjnych wyróżniały przypadki, gdy brak wiedzy był używany jako zawierający argument. W literaturze współczesnej zagadnienie analizowane jest w kontekście heurystyk, obciążeń poznawczych oraz strategii argumentacyjnych stosowanych w debacie. Warto rozróżniać ten błąd od uzasadnionego wniosku na podstawie braku dowodów, kiedy brak dowodu ma istotne znaczenie empirczne i jest częścią metody naukowej.

Konsekwencje i rozpoznawanie

Odwołanie do niewiedzy może prowadzić do błędnych przekonań, wzmacniać fałszywe narracje i utrudniać badania. Aby go rozpoznać, warto pytać: kto ponosi ciężar dowodu? Czy istnieją pozytywne przesłanki wspierające twierdzenie? Czy kwestia da się weryfikować empirycznie? W dyskusji krytyczne podejście oraz wymóg przedstawienia dowodów przez stronę formułującą tezę minimalizują ryzyko użycia tego błędu.

Powiązane pojęcia i dalsze informacje

Argumentum ad ignorantiam jest spokrewniony z innymi błędami logicznymi jak argumentum ad verecundiam czy fałszywa dychotomia. Aby zgłębić temat, można się odwołać do materiałów dotyczących logiki nieformalnej i retoryki, wybrane źródła i omówienia są dostępne poniżej: