Kryptos to słynna rzeźba z ukrytym szyfrem, znajdująca się na terenie Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA) w Langley, Wirginia, USA. Jej nazwa pochodzi z języka greckiego i oznacza „ukryty”. Rzeźba stała się symbolem zagadek kryptograficznych — na jej powierzchni wygrawerowano cztery zaszyfrowane wiadomości. Trzy z tych fragmentów zostały odszyfrowane; czwarta wciąż pozostaje nierozwiązana, co przyciąga uwagę kryptologów i amatorów łamigłówek na całym świecie.

Wygląd i wykonanie

Autorem Kryptos jest rzeźbiarz Jim Sanborn, który stworzył ją w 1990 roku. Rzeźba stoi w ogrodzie wewnątrz kompleksu siedziby CIA, dlatego dostęp do niej jest ograniczony — mogą ją oglądać głównie pracownicy i goście agencji. Obiekt ma formę falującej płyty z metalu i wkomponowanych elementów skalnych; jego wymiary to około 12 stóp wysokości i 20 stóp długości (ok. 3,7 m × 6,1 m). Powierzchnię pokrywają setki, a właściwie ponad 800 wygrawerowanych znaków tworzących zaszyfrowane teksty.

Treść zaszyfrowana i odszyfrowania

Rzeźba zawiera cztery fragmenty tekstu zapisane różnymi metodami kryptograficznymi. Pierwsze trzy fragmenty zostały odszyfrowane niezależnie przez kilka osób i zespołów kryptologów. Jednym z pierwszych, którzy publicznie poinformowali o rozwiązaniu, był Jim Gillogly — ogłosił swoje odszyfrowanie w 1999 roku. CIA ujawniła również, że pracownik agencji David Stein znał rozwiązanie wcześniej. Ponadto agencje takie jak NSA (National Security Agency) oświadczyły, że ich specjaliści także byli w stanie odszyfrować te fragmenty.

Rozwiązania pierwszych trzech części ujawniły literackie i zagadkowe fragmenty — odnoszą się one m.in. do iluzji, zmysłów oraz działań i technologii używanych do ukrywania informacji. Do odszyfrowania użyto znanych klasycznych metod kryptograficznych, analiz statystycznych oraz narzędzi komputerowych.

Nierozwiązana czwarta część

Czwarta część rzeźby pozostaje do dziś nierozwiązana. Jim Sanborn wielokrotnie podkreślał, że tylko najtrudniejsza część tekstu pozostała do odkrycia, i przez lata udostępnił dość oszczędne wskazówki — niektóre słowa lub pojedyncze litery — ale nie ujawnił pełnego rozwiązania. Zagadka ta stała się tematem licznych prób, konkursów i dyskusji w środowisku kryptologów amatorów i zawodowców.

Autor i inne prace

Przed stworzeniem Kryptos Jim Sanborn nie był znany z rzeźb zawierających teksty. Po sukcesie Kryptosa wykonał jednak wiele podobnych prac, w których stosował litery i zaszyfrowane przekazy. Jednym z jego dzieł jest Antypody (Antipodes) — istnieją dwie kopie tej rzeźby; jedna znajduje się u kolekcjonera w Kalifornii, druga w muzeum w Waszyngtonie, D.C., w Hirshhorn Museum. Inną znaczącą pracą jest Projektor Cyrylicy (Cyrillic Projector), zawierający zaszyfrowane wiadomości w języku rosyjskim. Ten ostatni został niezależnie złamany przez Michaela Balesa i Franka Corra w 2003 roku.

Kultura popularna i literackie wzmianki

Kryptos zyskał także rozgłos w kulturze popularnej. Pojawia się w książkach i filmach traktujących o tajemnicach i szyfrach. Dwie znane powieści, które odnoszą się do tej rzeźby, wyszły spod pióra Dana Browna. Na okładce jego bestselleru z 2003 roku Kodeks Da Vinci umieszczono elementy nawiązujące do sztuki i tajnych komunikatów; w 2009 roku Dan Brown opublikował kolejną powieść, The Lost Symbol, w której również pojawiają się odniesienia do Kryptosa.

Znaczenie i dalsze poszukiwania

Kryptos pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów publicznej rzeźby-kryptogramu. Jego zagadki łączą sztukę z historią kryptografii i inspirują zarówno profesjonalistów, jak i hobbystów do dalszych prób odszyfrowania ostatniego fragmentu. Pomimo że trzy części zostały odszyfrowane, nierozwiązana czwarta część nadal przyciąga uwagę mediów, badaczy i entuzjastów na całym świecie.