Haiku (俳句) to krótka forma poezji wywodząca się z japońskiej tradycji literackiej, należąca do gatunku poezji. Poprzednio nazywane hokku, haiku otrzymało swoją obecną nazwę od japońskiego pisarza Masaoka Shiki pod koniec XIX wieku. Główni mistrzowie klasycznego haiku to m.in. Matsuo Bashō, Yosa Buson i Kobayashi Issa; każdy z nich przyczynił się do ukształtowania formy i estetyki haiku.

Budowa i metryka

Tradycyjne haiku w języku japońskim opiera się na układzie fonetycznym 5–7–5 mora (czasami zapisywanym jako on lub onji), a nie sylab języków zachodnich. Japońskie słowo on (音), oznaczające „dźwięk”, odnosi się do jednostki fonetycznej odpowiadającej morze — krótszej niż sylaba w języku takim jak angielski. Z tego powodu bezpośrednie przeliczanie sylab 5‑7‑5 na inne języki bywa mylące; wiele haiku tłumaczonych i pisanych poza Japonią zachowuje jednak ducha formy (zwięzłość, zręczne cięcie obrazu i odniesienie do natury) zamiast ścisłego liczenia sylab.

Kigo — słowo sezonowe

Kigo to słowo lub wyrażenie wskazujące porę roku i osadzenie w naturalnym cyklu (np. „śnieg”, „wiatr jesienny”, „kwitnące wiśnie”). W tradycji japońskiej kigo stanowi ważny element haiku — ustawia kontekst emocjonalny i sezonowy, często odwołując się do ustalonych konwencji i repertuarów (np. saijiki — słowniki słów sezonowych).

Kireji — słowo cięcia

Kireji (liter. „słowo cięcia”) to specyficzne słowo lub partykuła dająca efekt pauzy, kontrastu lub podziału w haiku. W języku japońskim istnieją autentyczne kireji (np. や „ya”, かな „kana”, けり „keri”), które pełnią funkcję syntaktycznego i rytmicznego „przełamania” obrazu. W tłumaczeniach i haiku pisanych w językach bez kireji efekt ten często zastępuje się przecinkiem, myślnikiem, wielokropkiem lub rozdzieleniem na wersy. Tradycyjnie haiku można rozumieć jako składające się z trzech segmentów odpowiadających układowi 5‑7‑5 morae; kireji zwykle pojawia się po pierwszym segmencie (po pięciu mora) lub po drugim (po siedmiu mora), tworząc punkt przełamania i dwuznaczności znaczeniowej.

Różnice między japońskim a innymi językami

W języku japońskim rzeczowniki nie mają różnych form liczby pojedynczej i mnogiej, więc „haiku” jest używane jako rzeczownik zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej również w języku angielskim i w wielu innych językach. Poza Japonią praktyka tworzenia haiku ewoluowała: niektórzy autorzy zachowują 5‑7‑5 jako rys metryczny, inni wolą skupić się na ekonomii słowa, zwięzłym obrazie i obecności kigo lub kireji, rezygnując z literalnego liczenia sylab.

Przykład klasycznego haiku

Matsuo Bashō — klasyczny przykład:

古池や
蛙飛びこむ
水の音

Furu ike ya / kawazu tobikomu / mizu no oto

tłum. pol. „stare jezioro — żaba wpada — dźwięk wody”

W tym wierszu widoczne są: kireji (partykula や „ya” po pierwszym segmencie) oraz naturalny obraz zasygnalizowany przez żabę (element sezonowy).

Współczesność i warianty

Współczesne haiku mogą odchodzić od rygorów klasycznych — powstają haiku dłuższe, krótsze, eksperymentalne, a także haiku pisane w jednym wierszu (jak w japońskiej tradycji) lub podzielone na trzy wersy (popularne w kulturach zachodnich). Ważniejsze od bezwzględnego stosowania schematu 5‑7‑5 jest uchwycenie natychmiastowego wrażenia, relacji człowieka i przyrody oraz ekonomii środka wyrazu.

Podsumowanie: Haiku to krótka, skoncentrowana forma poetycka wywodząca się z Japonii, charakteryzująca się zwięzłością, odniesieniem do natury (kigo) i elementem „cięcia” (kireji). Liczenie 5‑7‑5 odnosi się do japońskich mora, dlatego przy adaptacjach do innych języków liczy się przede wszystkim oddanie ducha formy, a nie ślepe trzymanie się sylab.