Gideon przeciwko Wainwright, 372 U.S. 335 (1963), to przełomowa sprawa w historii Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. Sąd zdecydował, że jeśli osoba jest oskarżona o przestępstwo, a nie może zapłacić za adwokata, państwo musi jej go zapewnić za darmo. Sprawa ta spowodowała, że w Stanach Zjednoczonych powstał program obrońcy publicznego. (Obrońca publiczny to prawnik, który broni klientów, którzy nie mogą za niego zapłacić).
Tło sprawy
Clarence Earl Gideon został oskarżony w stanie Floryda o włamanie i kradzież. Podczas pierwszego procesu w 1961 roku poprosił sąd o przydzielenie mu obrońcy, powołując się na Szóstą Poprawkę do Konstytucji USA, ale sędzia odmówił, ponieważ zgodnie z prawem stanowym obrońca był przydzielany tylko w sprawach karnych zagrożonych karą śmierci. Gideon reprezentował się sam i został skazany na pięć lat więzienia.
Skarga do Sądu Najwyższego i orzeczenie
Gideon, pisząc swoją skargę ręcznie z celi, zwrócił się do Sądu Najwyższego z prośbą o rewizję wyroku. Przed Sądem Najwyższym jego sprawę za darmo poprowadził adwokat Abe Fortas (późniejszy sędzia SN). 18 marca 1963 roku Sąd orzekł jednomyślnie (opinia sędziowska autorstwa Hugo L. Blacka), że prawo do obrońcy gwarantowane przez Szóstą Poprawkę stanowi podstawowe prawo chronione przez Czternastą Poprawkę i musi być stosowane również wobec stanów.
Skutki orzeczenia
- Inkorporacja prawa do obrońcy: Gideon włączył gwarancję prawa do obrony z Szóstą Poprawki do zakresu obowiązywania wobec władz stanowych przez klauzulę należnej procedury (Due Process) Czternastej Poprawki.
- Powstanie systemów obrońców publicznych: Orzeczenie przyczyniło się do rozwoju i finansowania publicznych biur obrońców (public defender), które mają zapewniać pomoc prawną osobom niezamożnym.
- Szeroki, ale ograniczony zakres: Gideon dotyczył spraw karnych, w których oskarżonemu grozi pozbawienie wolności. Późniejsze decyzje, jak Argersinger v. Hamlin (1972), rozszerzyły prawo do obrońcy na wszelkie sprawy niosące realne ryzyko kary pozbawienia wolności, natomiast orzeczenia takie jak Scott v. Illinois oraz standardy dotyczące skuteczności obrony (np. Strickland v. Washington) doprecyzowały praktyczne zastosowanie tego prawa.
- Powtórny proces: Po uchyleniu wyroku przez SN Gideon otrzymał nowy proces z przydzielonym adwokatem i został uniewinniony.
Znaczenie
Orzeczenie w sprawie Gideon przeciwko Wainwright jest uważane za jedno z najważniejszych w amerykańskim prawie karnym XX wieku. Zapewniło fundamentalną ochronę konstytucyjną dla osób oskarżonych o przestępstwa, podkreślając zasadę, że prawo do sprawiedliwego procesu obejmuje także dostęp do profesjonalnej obrony, niezależnie od zasobów finansowych oskarżonego.




