Kalifat Fatimidów był pod rządami dynastii al-Fātimiyyūn (po arabsku: الفاطميون) od 5 stycznia 909 do 1171 roku. Była to arabska dynastia szyitów, która rządziła czwartym i ostatnim arabskim kalifatem. W różnych czasach różne obszary Maghrebu, Egiptu i Lewantu należały do kalifatu. Za protoplastę dynastii Fatymidów uważano przywódców izmailijskiej sieci misyjnej (da'wah), której działalność doprowadziła do obalenia Aghlabidów w Ifrycji (północna Afryka) i proklamowania kalifatu.

Egipskie miasto Kair stało się stolicą po zdobyciu Egiptu i utworzeniu nowego ośrodka władzy w 969 roku; przeniesienia stolicy dokonano za panowania kalifa al-Mu'izza li-Din Illah przez wodza Jawhara al-Siqilliego. Terminu Fatimite używa się czasem również w odniesieniu do obywateli tego kalifatu. Elita rządząca należała do izmailskiego oddziału Shi'ism. Liderami byli również szyici Ismaili Imams. Mieli oni religijne znaczenie dla izmailijskich muzułmanów. Są oni również częścią łańcucha posiadaczy urzędu kalifa, co jest uznawane przez większość muzułmanów, jedyny okres, w którym sziacki imamat i kalifat byli zjednoczeni w jakimkolwiek stopniu. Był tylko jeden inny wyjątek: sam Kalifat Ali.

Powstanie, struktura religijna i izmailizm

Fatymidzi wywodzili swoją legitymację od Fatimy, córki proroka Mahometa, oraz od Alego ibn Abi Taliba. Ruch izmailijski, z którego wyłoniła się dynastia, był aktywny jako dobrze zorganizowana sieć misyjna (da'wah), co pozwoliło mu zdobywać zwolenników wśród różnych grup społecznych w północnej Afryce. Ismailizm odróżniał się od innych nurtów szyizmu akcentem na rolę żyjącego imama jako źródła interpretacji religijnej i prawa.

W obrębie izmailizmu doszło później do poważnych podziałów: po śmierci kalifa al-Mustansir Billaha w 1094 roku nastąpił rozłam na frakcje nizarytów i musta'liyjów — spór o sukcesję, w którym zwolennicy Nizara przeciwstawili się nominacji al-Musta'li przez wpływowych wizjerów. Nizaryci z czasem zyskali niezależną organizację (między innymi w Persji i w twierdzy Alamut), podczas gdy gałąź musta'liyjska pozostała związana z instytucjami Fatymidów i ich następcami w Jemenie czy później w Indiach.

Administracja, armia i społeczeństwo

Fatymidzi stworzyli scentralizowaną administrację pałacową, w której dużą rolę odgrywali potężni wizjerzy (wezyrowie). W pewnych okresach to właśnie oni faktycznie sprawowali władzę (np. Badr al-Jamali i jego synowie w XI wieku). Armia fatymidzka była mieszana etnicznie — w służbie znajdowali się żołnierze arabscy, berberyjscy, tureccy oraz najemnicy różnego pochodzenia.

System prawny i sądownictwo funkcjonowały obok struktur religijnych izmailizmu; w praktyce w administracji i gospodarce zatrudniano także przedstawicieli innych wspólnot religijnych. Fatymidzi byli znani z relatywnej tolerancji wobec nie-izmailijskich sektorów islamu oraz wobec Żydów i chrześcijan — zarówno maltańskich, jak i koptyjskich — choć zdarzały się fazy prześladowań i napięć, szczególnie w okresach kryzysów politycznych.

Kultura, nauka i gospodarka

Kalifat fatymidzki stał się ważnym ośrodkiem nauki, literatury i sztuki. W Kairze powstały biblioteki i instytucje naukowe, najbardziej znana jest meczet-szkoła al-Azhar, założony w latach 970–972, który z czasem rozwinął się w jedno z najważniejszych centrów nauczania islamskiego. Przy dworze fatymidzkim patronowano astronomii, medycynie, filozofii oraz tłumaczeniom tekstów klasycznych.

Fatymidzi rozwijali handel śródziemnomorski i handel przez Morze Czerwone, kontrolując ważne szlaki handlowe między Afryką, Bliskim Wschodem i Indiami. Kair stał się ośrodkiem rzemiosła, suków, bankowości i produkcji luksusowych dóbr — znanych są wyroby z kryształu, rzeźby w kości słoniowej, ceramika i metaloplastyka w stylu fatymidzkim.

Architektura i sztuka

Fatymidzi pozostawili bogate dziedzictwo materialne: kompleksy pałacowe, meczety, bramy miejskie i urbanistyczne przekształcenia Kairu (m.in. dzielnice wokół al-Mu'izz). Charakterystyczne są motywy dekoracyjne oraz wysoka jakość rzemiosła w przedmiotach luksusowych. Wpływy artystyczne łączyły elementy berberyjskie, arabskie, bizantyjskie i sensoryczne inspiracje afrykańskie.

Polityka zewnętrzna, konflikty i krucjaty

Fatymidzi toczyli walki z rywalami: Abbasydami i ich sojusznikami, Seljukami oraz w niektórych okresach z cesarstwem bizantyjskim. Posiadali silną flotę i starali się zabezpieczać swoje wpływy na wybrzeżach śródziemnomorskich — m.in. na Sycylii i w południowej Italii — oraz wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego.

W czasie wypraw krzyżowych Fatymidzi byli jednym z graczy regionu: w 1098–1099 kontrolowali Jerozolimę przed jej zdobyciem przez krzyżowców pierwszej wyprawy krzyżowej, a wiele miast nadmorskich przeszło w tym okresie pod kontrolę nowych zachodnich państewek krzyżowców. Relacje z sąsiadami były zmienne — od współpracy handlowej po otwarte konflikty militarne.

Kontrowersje i okresy prześladowań

Mimo ogólnej polityki względnej tolerancji, zdarzały się ostre i kontrowersyjne posunięcia. Najsłynniejszym przykładem jest panowanie kalifa al-Hakima bi-Amr Allah (996–1021), którego ekscentryczne i często brutalne decyzje objęły m.in. zamknięcie niektórych świątyń i nakazy niszczenia obiektów chrześcijańskich — słynne jest polecenie zniszczenia Bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie w 1009 roku, co wywołało szerokie oburzenie w świecie chrześcijańskim. Równocześnie z tego okresu wywodzi się religijno-polityczny ruch Druze, który wykształcił się wokół postaci al-Hakima i elementów izmailijskich.

Upadek i dziedzictwo

W XI–XII wieku kalifat osłabł wskutek wewnętrznych kryzysów, powstań, upadku wpływów w Maghrebie (wzrastającej potęgi Almorawidów i Almohadów) oraz rosnącej presji zewnętrznej ze strony krzyżowców i tureckich dynastii. W 1169 roku wizjerem Egiptu został Saladyn (Ṣalāḥ ad-Dīn), który stopniowo przejął realną władzę, wprowadził reformy wojskowe i administracyjne oraz przywrócił sunnicką ortodoksję. W 1171 roku Saladyn oficjalnie zniósł kalifat fatymidzki, uznając zwierzchność kalifatu abbasydzkiego i kończąc trwającą ponad dwa i pół wieku fatymidzką władzę.

Dziedzictwo Fatymidów jest widoczne w architekturze Kairu, w tradycjach naukowych i kulturalnych regionu oraz w wpływach, jakie ich administracja i sztuka wywarły na Maghreb i Bliski Wschód. Instytucje założone za ich panowania, jak al-Azhar, przetrwały i nadal mają znaczenie religijne oraz edukacyjne w świecie islamskim, choć ich charakter zmieniał się wraz z kolejnymi epokami.

Fatymidzi pozostają ważnym przykładem państwa wyznaniowego o rozbudowanej strukturze misyjnej, które potrafiło zbudować nową stolicę, rozwijać handel i naukę, a jednocześnie zmagać się z problemami sukcesji, frakcjami wewnętrznymi i presją zewnętrzną. Ich historia ilustruje zarówno dynamikę średniowiecznego świata islamskiego, jak i złożoność relacji między różnymi religiami i grupami etnicznymi w basenie Morza Śródziemnego.