Koncertyna — definicja, budowa i rodzaje instrumentu muzycznego

Koncertyna — definicja, budowa i rodzaje: poznaj angielską, anglojęzyczną, duetową i system Hayden. Budowa, palcowanie, brzmienie oraz zastosowania w muzyce.

Koncertina to instrument muzyczny, który wydaje dźwięki za pomocą powietrza przepychanego i ciągniętego przez stroiki za pomocą miecha. Palce naciskają przyciski na obu końcach instrumentu. Jest to instrument typu aerofon z wolnymi stroikami (free-reed), bliski zasadą działania akordeonowi i bandoneonowi, lecz zwykle mniejszy i trzymany między dłońmi. Koncertiny występują w różnych systemach klawiatury i zakresach tonów — od małych, melodycznych instrumentów po większe, umożliwiające akompaniament i grę basową.

Budowa

Podstawowe elementy koncertyny to:

• miech — elastyczna część, która tłoczy powietrze przez stroiki; kontrola miecha (siła i kierunek pociągnięcia) decyduje o artykulacji i dynamice;
• stroiki — metalowe języczki zamontowane w płytkach (reed pans), które drgając wydają dźwięk;
• przyciski — rozmieszczone na obu końcach płyty, czasem w kilkunastu lub kilkudziesięciu; w zależności od systemu ten sam przycisk może wydawać ten sam dźwięk przy nacisku i pociągnięciu (unisonoric) lub różne dźwięki (bisonoric);
• obudowa — drewniana lub kompozytowa ramka z otworami dźwiękowymi i metalowymi kratkami ochronnymi.

Wykonanie instrumentu, materiały użyte do stroików i jakość miecha wpływają na barwę, głośność i trwałość koncertyny.

Główne rodzaje i systemy gry

Istnieje kilka podstawowych systemów koncertyny, różniących się układem dźwięków, charakterystyką gry i zastosowaniami muzycznymi:

Koncertina anglo (Anglo concertina) — jest to system bisonoryczny: ten sam przycisk wydaje różne dźwięki przy nacisku i przy pociągnięciu miecha. Układy anglo są zazwyczaj diatoniczne lub półdiatoniczne i są popularne w muzyce tradycyjnej (szczególnie irlandzkiej i angielskiej). Dzięki bisonoryczności łatwiej uzyskać akcenty taneczne i rytmiczną frazę, ale wymaga to precyzyjnej kontroli miecha.

Angielska koncertina (English concertina) — system unisonoryczny, w którym ten sam przycisk daje ten sam dźwięk niezależnie od kierunku ruchu miecha. Charakterystyczne dla niej jest na przemian rozmieszczanie dźwięków pomiędzy lewą i prawą stroną, co pozwala na bardzo szybką i płynną grę melodyczną z naprzemiennym użyciem obu rąk. Ten system bywa wykorzystywany zarówno w muzyce klasycznej, jak i tradycyjnej.

Koncertyny duetowe — zaprojektowane do jednoczesnego wykonywania melodii i akompaniamentu. Zwykle mają tonację niską po lewej (bas, akordy) i partię melodyczną po prawej. W odróżnieniu od anglo, wiele systemów duetowych jest unisonorycznych, co ułatwia wykonywanie polyfonii i akompaniamentu samemu na instrumencie.

Jednym ze współczesnych systemów duetowych jest Hayden duet concertina, który cechuje się regularnym, izomorficznym układem przycisków — to znaczy że to samo palcowanie działa w każdej skali i tonacji. Posiada przesunięty układ klawiatury 6-plus-6. Dzięki temu łatwiej jest transponować i stosować identyczne układy palcowania dla różnych skal.

Krótka historia

Koncertyna pojawiła się na początku XIX wieku; jeden z pierwszych i najbardziej znanych konstruktorów to Sir Charles Wheatstone, który opracował i opatentował system angielski. W kolejnych dekadach powstały różne warianty (niemieckie, angielskie, anglo, duet), a instrument znalazł zastosowanie zarówno w muzyce salonowej i klasycznej, jak i w muzykach ludowych i tanecznych.

Technika gry i repertuar

• Koncertyna trzymana jest między obiema dłońmi; palce naciskają przyciski, a nadgarstki i ramiona kontrolują miech.
• W systemie anglo istotne jest planowanie kierunków pociągnięć miecha (push/pull), ponieważ wpływa to na frazowanie i intonację.
• W systemie angielskiem i duetowym łatwiej uzyskać legato i niezależność rąk, co sprzyja grze melodycznej i utworom wielogłosowym.
• Repertuar obejmuje muzykę tradycyjną (np. irlandzką, angielską), pieśni, muzykę salonową XIX w., a także aranżacje współczesne i eksperymentalne.

Pielęgnacja i strojenie

• Regularne sprawdzanie stanu miecha i klejów zabezpieczających — nieszczelności obniżają wydajność instruments;
• czyszczenie i ewentualna regulacja zaworów przycisków oraz stroików — stroiki mogą wymagać delikatnych regulacji lub wymiany;
• przechowywanie w suchym miejscu o umiarkowanej temperaturze, unikanie skrajnych warunków wilgotnościowych.

Podsumowanie

Koncertyna to wszechstronny instrument o wielu odmianach — od szybko brzmiącej angielskiej koncertyny przez rytmiczną anglo, aż po instrumenty duetowe umożliwiające samodzielne akompaniowanie. Wybór systemu zależy od repertuaru i preferowanej techniki gry. Dla osób zaczynających polecane jest poznanie różnic między systemami i wypróbowanie kilku typów, aby znaleźć wariant najlepiej odpowiadający muzycznym potrzebom.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest harmonijka ustna?

P: Jak gra się na harmonijce ustnej?

P: Jaka jest różnica między angielską a angielską harmonijką ustną?

P: Co to są harmonijki ustne w duecie?

Q: Jaka jest różnica między harmonijką Hayden duet a innymi harmonijkami duetowymi?

P: Jak ułożone są nuty basowe na harmonijce ustnej?

P: W jaki sposób angielska harmonijka ustna wydaje różne dźwięki?

Szukaj według litery