Chorał luterański — definicja, historia i rola w muzyce sakralnej
Chorał luterański: definicja, historia i wpływ na muzykę sakralną — od reformacji Lutra przez Bacha po użycie w organach i kantatach. Poznaj melodie i ich znaczenie.
Chorał (wymowa: "Ko-RAHL") to hymn przeznaczony do wspólnego śpiewu przez zgromadzenie w luterańskim kościele. Chorały wykształciły się w XVI wieku w związku z Reformacją i tradycyjnie wiąże się je z okresem późnego renesansu oraz wczesnego baroku, kiedy to powstała większość znanych melodii i tekstów.
Rola Marcina Lutra i idea wspólnego śpiewu
Marcin Luter podkreślał, że zgromadzenie powinno aktywnie uczestniczyć w liturgii przez śpiew, dlatego postulował proste melodie dostępne dla wszystkich. Uważał, że słowa powinny być po niemiecku, a nie po łacinie, aby wszyscy rozumieli sens śpiewanych treści. Sam napisał słowa wielu chorałów i skomponował niektóre melodie, najsłynniejszą z nich jest Ein' feste Burg (Potężna twierdza). Czasami Luter wykorzystał istniejące melodie chorału gregoriańskiego z kultu katolickiego i nadał im nowe niemieckie teksty — przykładem jest Christ lag in Todesbanden (Chrystus leżał w więzach śmierci).
Budowa tekstu i melodii
Słowa chorału najczęściej mają regularny wzór rymowania i metrum dostosowane do melodii. Większość melodii przyjmuje schemat formalny AAB — pierwsza część (A) jest powtarzana, a następnie następuje część zamykająca (B). W literaturze muzycznej ten kształt znany jest jako forma barowa (Barform). Melodie chorałowe cechuje zwykle prosta, sylabiczna faktura (jedna nuta na sylabę), umiarkowany zakres i wyraźna rytmika, co ułatwia wykonanie przez zgromadzenie.
Harmonia i praktyka liturgiczna
W tradycji luterańskiej chorał pojawiał się w różnych odsłonach: jako prosty śpiew zgromadzenia, czterogłosowa harmonizacja (SATB) służąca jako hymn parafialny oraz jako materiał muzyczny przetwarzany przez kompozytorów. Harmonizacje chorałowe często układane były tak, by chorał mógł być wykonywany wspólnie po stronie organów lub chóru. W praktyce liturgicznej chorał pełnił funkcje dydaktyczne i wyznaniowe — utrwalał treści doktrynalne i pomagał wiernym w uczestnictwie w kulcie.
Johann Sebastian Bach i rozwój formy
Johann Sebastian Bach intensywnie wykorzystywał melodie chorałowe: harmonizował je w czterech głosach, wplatał w struktury swoich kantat, motetów oraz utworów organowych. Często kończył kantaty krótkim chorałem, który mógł być także śpiewany przez zgromadzenie. Bach przetworzył chorał zarówno jako prostą pieśń, jak i jako punkt wyjścia do skomplikowanych fug i wariacji — jego harmonizacje stały się wzorem dla późniejszych edycji kościelnych śpiewników.
Preludia chorałowe i literatura organowa
Melodie chorałowe były również tematem preludiów chorałowych – krótszych lub dłuższych utworów organowych, wykonywanych zwykle przed lub zamiast śpiewu ludowego. Preludia te mogły pełnić funkcję wprowadzenia do nabożeństwa, medytacji lub rozwinięcia muzycznego tematu chorału. Kompozytorzy tacy jak Bach, a później Felix Mendelssohn i Max Reger, rozwijali tę formę, tworząc bogatą literaturę organową opartą na tradycyjnych melodiach kościelnych.
Wpływ na późniejszych kompozytorów i współczesne użycie
Chorały były używane i przetwarzane przez wielu kompozytorów po Bachu, m.in. Feliksa Mendelssohna, Antona Brucknera i Maxa Regera. Ich analiza i harmonizacje służyły także edukacji kompozytorskiej. Do dziś wiele chorałów w formie czterogłosowych harmonizacji funkcjonuje jako hymny w niemieckich kościołach protestanckich; niektóre melodie, przetłumaczone i zaadaptowane, są popularne także w krajach anglojęzycznych (np. Ein' feste Burg jako "A Mighty Fortress is Our God").
Najważniejsze cechy i przykłady
- Treść: teksty religijne, często o charakterze katechetycznym lub liturgicznym.
- Melodia: prosta, sylabiczna linia, łatwa do zapamiętania.
- Forma: często AAB (forma barowa).
- Funkcja: wspólne śpiewanie zgromadzenia, zamknięcia kantat, materiał dla preludiów i aranżacji organowych.
- Przykłady: Ein' feste Burg, Christ lag in Todesbanden, Wachet auf, ruft uns die Stimme i wiele innych.
Dzisiaj chorał pozostaje ważnym elementem dziedzictwa muzycznego Kościoła luterańskiego i szerszej tradycji protestanckiej — zarówno w praktyce liturgicznej, jak i w repertuarze koncertowym oraz badaniach muzycznych.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest chorał?
O: Chorał to hymn, który jest śpiewany w kościele luterańskim przez wszystkich ludzi. Rozwinął się w okresie późnego renesansu i wczesnego baroku.
P: Dlaczego Marcin Luter uważał, że ważne jest, aby zgromadzenia miały muzykę, którą mogą śpiewać?
O: Marcin Luter uważał, że zgromadzenie powinno mieć do śpiewania muzykę, która nie jest zbyt trudna, i chciał, aby mogli oni zrozumieć, o czym śpiewają, dlatego napisał słowa po niemiecku, a nie po łacinie.
P: Czy Marcin Luter sam napisał jakieś melodie?
O: Tak, Marcin Luter sam napisał niektóre melodie, na przykład Ein' feste Burg (Potężna twierdza). Wykorzystał również tradycyjne melodie chorału gregoriańskiego z kultu katolickiego i dodał do nich nowe niemieckie słowa, takie jak Christ lag in Todesbanden (Chrystus leżał w ciemnych więzach śmierci).
P: Jak zazwyczaj brzmi melodia chorałowa?
O: Większość melodii chorałowych ma kształt AAB (melodia pierwszej części śpiewana dwa razy, potem druga część), co po niemiecku nazywa się "formą barową".
P: Jak Johann Sebastian Bach wykorzystywał chorały?
O: Johann Sebastian Bach wykorzystał wiele melodii chorałów, zazwyczaj dodając własną harmonię. Wykorzystał je w swoich kantatach i skomponował wiele czteroczęściowych harmonii, które do dziś są śpiewane jako hymny w niemieckich kościołach protestanckich lub w krajach anglojęzycznych.
P: Jakie inne zastosowania dla chorałów znaleźli kompozytorzy poza kantatami?
O: Kompozytorzy tacy jak Felix Mendelssohn, Anton Bruckner i Max Reger wykorzystywali chorały w swoich kompozycjach, a także tworzyli utwory na organy zwane "preludiami chorałowymi", które zazwyczaj były grane podczas nabożeństw przed rozpoczęciem właściwego śpiewu.
Przeszukaj encyklopedię