Obóz w Chełmnie nad Nerem – historia, ofiary i rola w Holokauście
Obóz zagłady w Chełmnie nad Nerem — historia, losy ofiar i miejsce w Holokauście. Dokumentacja zbrodni, liczby ofiar oraz pamięć o tej tragicznej przeszłości.
Obóz zagłady w Chełmnie (niem.: Vernichtungslager Kulmhof) był pierwszym obozem zagłady otwartym przez nazistowskie Niemcy. Znajdował się 50 km (31 mil) na północ od Łodzi, w Polsce. W 1939 r. nazistowskie Niemcy najechały na Polskę i zaanektowały (przejęły kontrolę) nad częścią Polski.
Powstanie i cele obozu
Naziści zbudowali Chełmno z myślą o przeprowadzeniu czystek etnicznych poprzez masowe mordy. Obóz został uruchomiony w ramach szerszej polityki eksterminacyjnej, znanej jako Akcja Reinhardt, chociaż jego początkowe działania miały charakter eksperymentalny i lokalny wobec innych, równocześnie prowadzonych operacji. Chełmno był wykorzystywany do likwidacji ludności żydowskiej z regionu oraz osób uznanych przez okupanta za niepożądane.
Okresy działalności
Naziści utrzymywali Chełmno otwarte od 8 grudnia 1941 r., w ramach Akcji Reinhardt, podczas najbardziej morderczej fazy Holokaustu, i ponownie od 23 czerwca 1944 r. do 18 stycznia 1945 r., podczas radzieckiej kontrofensywy. W przerwach między tymi okresami zabijanie było ograniczone lub zaprzestane, lecz już po wznowieniu działań Niemcy przeprowadzili m.in. prace mające na celu zacieranie śladów zbrodni (ekshumacje i palenie szczątków).
Metody eksterminacji
Chełmno stało się znane przede wszystkim z użycia tzw. samochodów gazowych. Ofiary były ładowane do szczelnie zamykanych ciężarówek lub furgonów, do których poprzez przewód wydechowy doprowadzano spaliny silnikowe; śmierć następowała przez zatrucie tlenkiem węgla. Ciała ofiar grzebano w masowych mogiłach w okolicy obozu; w okresie późniejszym personel próbował zniszczyć dowody zbrodni przez ekshumacje i palenie szczątków.
Ofiary — liczby i pochodzenie
Naziści zamordowali w Chełmnie ponad 150 000 osób. Ofiary to głównie polscy Żydzi z łódzkiego getta oraz okolicznych miejscowości Reichsgau Wartheland (Kraju Warty), a także żydowscy mieszkańcy innych miejsc okupowanej Polski i terenów przyłączonych do Rzeszy. Wśród ofiar byli także Romowie oraz niektórzy Polacy cywilni. Ze względu na sposób przeprowadzania zbrodni i późniejsze zacieranie śladów dokładne liczby pozostają przedmiotem badań; różne źródła szacują liczbę zamordowanych w przedziale przekraczającym 150 000 osób.
Personel i odpowiedzialność
Za prowadzenie eksterminacji odpowiadały oddziały SS, policji bezpieczeństwa i formacje porządkowe. W działaniach uczestniczyły jednostki specjalne, w tym Sonderkommando, które eksperymentowało i doskonaliło techniki masowego mordowania. Wśród osób związanych z obozem wymienia się m.in. Herbert Lange i innych funkcjonariuszy SS. Po wojnie tylko część członków załogi została pociągnięta do odpowiedzialności; wiele spraw sądowych miało miejsce dopiero w powojennych dekadach, a niektóre osoby uniknęły rozliczenia.
Ocalałe świadectwa i dokumentacja
Mimo że w Chełmnie zginęła ogromna większość więźniów, znane są nieliczne relacje ocalałych oraz zeznania członków załogi, które pozwoliły odtworzyć sposób działania obozu. Dokumenty niemieckie, doniesienia polskiego podziemia i relacje świadków uzupełniają obraz zbrodni, choć skala i sposób przeprowadzenia eksterminacji sprawiają, że wiele szczegółów wciąż jest przedmiotem badań historycznych.
Upamiętnienie i znaczenie historyczne
Po wojnie teren obozu został uznany za miejsce pamięci. Działa tam Pomnik-muzeum i miejsce pamięci ofiar, pojawiły się tablice, pomniki i tereny udostępnione do badań i dydaktyki. Chełmno ma szczególne znaczenie w historii Holokaustu jako pierwszy obóz, w którym w systematyczny sposób zastosowano zabójcze samochody gazowe na masową skalę. Jego istnienie i mechanizmy działania są ważnym elementem badań nad polityką eksterminacyjną III Rzeszy oraz nad mechanizmami odpowiedzialności zbiorowej i indywidualnej.
Wnioski
Obóz w Chełmnie nad Nerem stanowi tragiczny przykład zindustrializowanej przemocy i planowej eksterminacji. Upamiętnianie ofiar, badania historyczne i edukacja są niezbędne, by pamięć o tych zbrodniach pozostała żywa i służyła zapobieganiu podobnym tragediom w przyszłości.
Ofiary
W Chełmnie hitlerowcy zamordowali co najmniej 152 000 osób. Ostatecznie nazistowskim funkcjonariuszom postawiono zarzut zabicia co najmniej 180 000 ofiar.
Muzeum Martyrologii Kulmhof (pl) podaje, że w Chełmnie zginęło ok. 200 tys. osób.
Wśród zabitych w Chełmnie przeważali:
- Żydzi z zachodnio-centralnej Polski;
- Romowie z całej Polski;
- radzieckich jeńców wojennych; lub
- Żydzi, którzy zostali zmuszeni do zamieszkania w getcie łódzkim. Byli wśród nich Żydzi z Węgier, Czech, Moraw, Niemiec, Luksemburga i Austrii.
Naziści zabijali te ofiary przy użyciu furgonetek gazowych. Wpychali ofiary do dużych furgonetek, a następnie pompowali do nich tlenek węgla, aby je udusić i zabić.
W Chełmnie naziści prowadzili wczesne eksperymenty. Opracowali metody, które później wykorzystali podczas Holocaustu w kontrolowanej przez nazistów Polsce.
Model samochodu gazowego Magirus-Deutz, używanego przez hitlerowców do zabijania więźniów w Chełmnie
Destrukcja
17 stycznia 1945 r. żołnierze rosyjscy zajęli miasto Chełmno. Do tego czasu hitlerowcy zdążyli już zniszczyć dowody istnienia obozu w Chełmnie. Nie pozostawili po sobie żadnych więźniów. Jeden z ocalałych z obozu, piętnastoletni wówczas chłopiec, powiedział, że z Chełmna udało się uciec tylko trzem żydowskim mężczyznom.
W 1961 r. trzech najbardziej znanych ocalałych zeznawało w sprawie Chełmna na procesie Adolfa Eichmanna w Jerozolimie. W latach 1962-1965 dwóch ocalałych zeznawało także w procesach prowadzonych w Niemczech Zachodnich przeciwko osobom pracującym w obozie.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym był obóz zagłady w Chełmnie?
A: Obóz zagłady w Chełmnie był pierwszym obozem zagłady otwartym przez nazistowskie Niemcy w Polsce.
Q: Gdzie znajdowało się Chełmno?
A: Chełmno znajdowało się 50 km (31 mil) na północ od Łodzi, Polska.
P: Kiedy nazistowskie Niemcy najechały na Polskę?
A: Nazistowskie Niemcy najechały na Polskę w 1939 roku.
P: Jaki był konkretny cel Chełmna?
A: Szczególnym celem Chełmna było przeprowadzenie czystki etnicznej poprzez masowe mordy.
Q: Kiedy Chełmno było otwarte?
O: Chełmno było otwarte od 8 grudnia 1941 roku w ramach operacji Reinhardt podczas najbardziej morderczej fazy Holokaustu, a następnie od 23 czerwca 1944 roku do 18 stycznia 1945 roku podczas sowieckiej kontrofensywy.
P: Ile osób zostało zamordowanych w Chełmnie?
O: Naziści zamordowali w Chełmnie ponad 150.000 osób, w tym wielu polskich Żydów z łódzkiego getta oraz miejscową ludność zamieszkującą Reichsgau Wartheland (Kraj Warty).
P: Czy Chełmno było znaczące w historii Holokaustu?
O: Tak, Chełmno było znaczące w historii Holokaustu, ponieważ było pierwszym obozem zagłady i miejscem masowego mordu ponad 150.000 osób.
Przeszukaj encyklopedię