Carmen Amaya (2 listopada 1913 – 19 listopada 1963) była tancerką i piosenkarką flamenco, pochodzenia cygańskiego, urodziła się w slumsach Somorrostro w Barcelonie, w Hiszpanii. Uznawana jest za jedną z najważniejszych postaci w historii tańca flamenco: nazywano ją "największą hiszpańską tancerką cygańską swojego pokolenia" i "najbardziej pozorną osobowością wszechczasów w tańcu flamenco". Jej życie i twórczość miały znaczący wpływ na popularyzację flamenco poza Hiszpanią.

Wczesne lata i początki

Tańczyła od około czwartego roku życia. W młodości występowała razem z ojcem, który akompaniował jej na gitarze, prezentując swój repertuar w barach nadmorskich Barcelony. Te skromne początki w dzielnicy Somorrostro ukształtowały jej charakter scenicznym wykonawstwem — surowym, ekspresyjnym i pełnym siły.

Styl i technika

Amaya wyróżniała się niezwykle dynamicznym zapateado (pracy stóp), siłą i rytmiczną precyzją, które przypisywano raczej tancerzom-mężczyznom tamtej epoki. Z tego powodu często występowała w spodniach, a nie w warstwowej spódnicy tradycyjnej dla kobiet tańczących flamenco — decyzja ta miała również praktyczny wymiar: dawała więcej swobody dla pracy stóp i lepszą widoczność techniki. Jej choreografia była pełna energii, z akcentem na rytm i mocne uderzenia stóp, a także na ekspresję całego ciała.

Jej styl bywał oceniany różnie — jedni zachwycali się niezwykłą siłą i autentycznością występów, inni zwracali uwagę, że repertuar był w pewnym sensie powtarzalny. Jak stwierdził Antonio RuizSoler: "Carmen była wspaniałą tancerką, ale ograniczoną".

Kariera międzynarodowa

Już w 1929 roku zadebiutowała w Paryżu, gdzie spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem krytyków i publiczności. W 1936 roku, wobec napięć w Hiszpanii i wybuchu wojny domowej, rozpoczęła tournée po Ameryce Łacińskiej i Stanach Zjednoczonych, co otworzyło jej drogę do kariery międzynarodowej. Występowała w teatrach, kabaretach i na festiwalach — jej nazwisko stało się synonimem autentycznego, surowego flamenco.

Współpracowała z wybitnymi gitarzystami i muzykami. Jednym z nich był hiszpański gitarzysta Sabicas (Agustín Castellón Campos). Sabicas, który jako młody chłopak widział jej taniec, później mówił: "Widziałem jej taniec i wydawało mi się to czymś nadprzyrodzonym... Nigdy nie widziałem nikogo, kto tańczyłby tak jak ona. Nie wiem, jak ona to zrobiła, po prostu nie wiem!". Sabicas towarzyszył jej przez wiele lat i nagrał z nią m.in. płyty Królową Cyganów (1959) oraz Flamenco!.

Filmy i nagrania

Amaya wystąpiła także w filmach i krótkich etiudach filmowych popularyzujących flamenco. W jej filmografii znajdują się m.in. krótkie filmy z tańcami cygańskimi, takie jak Danzas Gitanas, a także udział w adaptacjach inspirowanych tematyką romską, jak np. Los Tarantos, które przyczyniły się do zwiększenia jej rozpoznawalności. Równocześnie wydawała nagrania, których partnerami byli wybitni gitarzyści flamenco.

Występy oficjalne i uznanie

Jej talent doceniły także instytucje i osobistości — została zaproszona do tańca w Białym Domu w 1944 roku przez Franklina Roosevelta, a także wystąpiła podczas odwiedzin u prezydenta Harry'ego S. Trumana w 1953 roku. Te wyróżnienia potwierdziły międzynarodową rangę jej twórczości.

Dziedzictwo i upamiętnienie

Carmen Amaya pozostawiła trwały ślad w rozwoju flamenco: przełamała stereotypy dotyczące ról płciowych na scenie, rozszerzyła technikę kobiecego tańca o elementy wcześniej zarezerwowane dla mężczyzn i przyczyniła się do globalnej popularności tego folklorystycznego gatunku. Jej interpretacje do dziś inspirują tancerki i tancerzy flamenco na całym świecie.

Amaya zmarła w 1963 roku. Została pochowana w Cementiri del Sud-Oest na Montjuïc w Barcelonie, gdzie jej grób odwiedzają miłośnicy flamenco i kultury romskiej.

p100