Borys Pasternak — rosyjski poeta i laureat Nobla (1958), autor 'Doktora Żywago'

Borys Leonidowicz Pasternak (10 lutego [O.S. 29 stycznia] 1890 – 30 maja 1960) był rosyjskim poetą, prozaikiem i tłumaczem literackim. Urodził się w rodzinie o pochodzeniu żydowskim; jego rodzice mieli korzenie ukraińskie (żydowskimi Ukraińcami). Pasternak stał się jedną z najważniejszych postaci literatury rosyjskiej XX wieku dzięki swojej poezji, przekładom i prozie, w tym najsłynniejszej powieści — Doktor Żywago.

Życie i twórczość

Pasternak kształcił się w Rosji i za granicą, studiując literaturę, filozofię i sztukę. Jego wczesna twórczość poetycka wyróżniała się nowatorskim językiem, liryzmem i silnym związkiem z naturą oraz osobistym doświadczeniem. Antologia jego poezji Moja siostra — życie (ros. Моя сестра — жизнь), wydana w latach dwudziestych, uznawana jest za jedno z najbardziej wpływowych dzieł w literaturze rosyjskiej XX wieku. Wiersze Pasternaka cechuje intensywność obrazów, refleksja nad losem jednostki i piętnowanie ubóstwiania ideologii.

Obok twórczości własnej Pasternak zyskał ogromne uznanie jako tłumacz – przekłady dramatu i poezji m.in. Goethego, Schillera i Szekspira stały się popularne i trwałe w kanonie rosyjskich przekładów, wpływając na odbiór klasyki europejskiej w ZSRR.

Doktor Żywago i konflikt z władzą

Pasternak jest powszechnie znany poza Rosją przede wszystkim jako autor powieści Doktor Żywago, powieści rozgrywającej się na tle dramatycznych wydarzeń od rewolucji 1905 roku przez przewroty rewolucyjne i I wojnę światową aż po okres międzywojenny i drugą wojną światową. Książka kładła nacisk na los jednostki, wolność sumienia i życie emocjonalne bohaterów, co ostro kontrastowało z oficjalną sowiecką narracją.

Z powodu swojej niezależnej postawy wobec państwa socjalistycznego, w ZSRR władze odmówiły Pasternakowi możliwości oficjalnego wydania powieści. Maszynopis Doktora Żywago został przemycony na Zachód i wydany w 1957 roku w Mediolanie (Mediolanu), co doprowadziło do międzynarodowego zainteresowania i późniejszych konsekwencji politycznych dla autora.

Nobel i represje

W 1958 roku Pasternak został uhonorowany Literacką Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury. Decyzja ta wywołała gwałtowną reakcję i upokorzenie władz sowieckich oraz falę krytyki ze strony partii i oficjalnych środowisk kulturalnych, w tym publiczne potępienia ze strony PartięZwiązkuRadzieckiego. W wyniku intensywnej kampanii krytycznej, nacisków i gróźb Pasternak — pod ogromnym przymusem — zgodził się nie przyjmować nagrody; w swoim liście do Komitetu Noblowskiego wyjaśnił, że jedyną przyczyną jego decyzji była reakcja państwa sowieckiego. Mimo formalnego odmówienia, w historycznych spisach nadal figuruje jako laureat tej edycji Nagrody Nobla.

Ostatnie lata i dziedzictwo

W następstwie publikacji i przyznania nagrody Pasternak został publicznie napiętnowany, ograniczono jego możliwość publikowania w ZSRR, a kampania przeciwko niemu trwała do końca życia. Zmarł 30 maja 1960 roku na raka płuc. Pomimo represji jego pozycja w literaturze pozostała znacząca — zarówno poezja, jak i powieść utrzymały trwałe miejsce w kanonie rosyjskim (literatury rosyjskiej).

Kampania przeciwko Pasternakowi i sposób, w jaki masowa cenzura oraz represje próbowały stłumić głos pisarza, obnażyły wiele słabości systemu radzieckiego wobec wolności twórczej. Metody kolportażu nieoficjalnych tekstów, tzw. samizdatu, były później rozwijane i udoskonalane przez pokolenia dysydentów, w tym przez Aleksandra Sołżenicyna i innych działających w ZSRR krytyków systemu. Powieść Doktor Żywago doczekała się wreszcie oficjalnego wydania w ZSRR dopiero pod koniec lat 80. podczas przemian związanych z glasnostą i pieriestrojką.

Dziś Borys Pasternak jest pamiętany jako poeta o silnym indywidualnym głosie, tłumacz klasyki oraz autor dzieła, które stało się symbolem walki o niezależność twórczą w obliczu presji politycznej.