Muhammad Ali Pasza — twórca nowoczesnego Egiptu i dynastii w Sudanie (1769–1849)
Muhammad Ali Pasza (1769–1849) — twórca nowoczesnego Egiptu i dynastii w Sudanie; reformatorski władca, który przekształcił armię, gospodarkę i kulturę regionu.
Muhammad Ali Pasha (4 marca 1769 – 2 sierpnia 1849) był dowódcą pochodzenia albańskim w armii osmańskiej. Został Wāli i samozwańczym Khedive z Egiptu i Sudanu, a jego rządy dały początek dynastycznemu panowaniu rodziny, które przetrwało aż do rewolucji egipskiej w 1952 roku.
Choć nie był współczesnym nacjonalistą, Muhammad Ali uznawany jest za twórcę nowoczesnego Egiptu. Przeprowadził szerokie reformy militarne, administracyjne, gospodarcze i kulturalne, które głęboko przekształciły strukturę państwa i społeczeństwa egipskiego. Rozszerzył też swoją władzę na niektóre lewantyńskie terytoria poza Egiptem, a założona przez niego dynastia utrwaliła suwerenność lokalnej administracji od czasów osmańskich.
Pochodzenie i dojście do władzy
Muhammed Ali urodził się w Imperium Osmańskim, na obszarze, który obecnie jest grecką prowincją Macedonii. Jego przodkowie pochodzili z İliç a City in Asia Minor. Jako oficer dowodził grupą albańskich żołnierzy wysłanych do Egiptu i stał się częścią sił osmańskich, które odzyskały kontrolę nad krajem po wycofaniu się francuskiego korpusu Napoleona.
Po kapitulacji Francuzów i osłabieniu dotychczasowych władz w Egipcie, wynikła próżnia i okres lokalnej bezwładności. System administracyjny prowincji opierał się na urzędzie Wāli oraz na wpływach dawnych Mamluka. Mamlukowie — dawni niewolnikami, którzy stali się potężną arystokracją wojskową — nadal mieli duży wpływ na sprawy kraju. W wyniku walk o władzę i wyczerpania lokalnych elit, Muhammad Ali wykorzystał lojalne oddziały albańskie, lawirując pomiędzy frakcjami i stopniowo zdobywając poparcie istotnych środowisk egipskich. W 1805 roku, po presji czołowych notabli, Ahmad Khurshid Pasha został zmuszony do ustąpienia, a Muhammad Ali został mianowany Wāli.
Stłumienie mamluków i konsolidacja władzy
Mamlukowie pozostawali groźnym oponentem nowej władzy. W 1811 roku Muhammad Ali rozegrał spektakularną akcję polegającą na zaproszeniu przywódców mamluków do Cytadeli w Kairze, a następnie ich wymordowaniu — wydarzenie to zakończyło domowe opory i pozwoliło na ostateczną konsolidację jego władzy. Po tych wydarzeniach wysłał też oddziały, by schwytać lub wypędzić pozostałych zwolenników Mamluków z Egiptu.
Reformy i modernizacja
Program reform Muhammada Alego był kompleksowy i miał na celu stworzenie silnego, centralnie zarządzanego państwa zdolnego do samodzielnego prowadzenia polityki i wojny. Najważniejsze kierunki reform to:
- Reorganizacja armii — stworzenie stałej, wyszkolonej armii wzorowanej na europejskich modelach, szkolonej i wyposażonej nowocześnie; do armii wcielano rekrutów z ludności egipskiej oraz sprowadzano oficerów i instruktorów z Europy.
- Przemiany gospodarcze — wprowadzenie monopoli państwowych na handel kluczowymi produktami (zwłaszcza bawełną), zakładanie państwowych manufaktur, stoczni, fabryk zbrojeniowych i młynów; rozwój upraw bawełny jako towaru eksportowego.
- Administracja i finanse — centralizacja władzy, reforma systemu podatkowego i biurokracji, katalogowanie ziemi i wprowadzanie kontroli nad dochodami prowincji.
- Inwestycje w infrastrukturę i irygację — rozbudowa systemu nawadniania, kanałów i prac hydrotechnicznych zwiększających plony rolnicze, modernizacja portów i budowa dróg.
- Szkolnictwo i medycyna — zakładanie szkół wojskowych, technicznych i medycznych, wysyłanie studentów do Europy, tłumaczenie podręczników i przyjmowanie europejskich nauczycieli; powstanie nowoczesnej służby zdrowia i szkół medycznych.
- Kultura i administracja prawna — wprowadzanie nowych praktyk administracyjnych, rozwój urzędów państwowych, a także promocja nowoczesnych technologii i trybów zarządzania.
Ekspansja zewnętrzna i konflikty z Imperium Osmańskim
Aby zabezpieczyć surowce i źródła rekrutacji, Muhammad Ali prowadził także politykę ekspansji. W latach 1820–1821 wysłał ekspedycję do Sudanu, który został podbity i włączony do jego domeny jako źródło ludzi i bogactw. Jego syn, Ibrahim Pasza, przeprowadził później kampanie wojenne w Syrii i Palestynie (1831–1833), a następnie walczył przeciwko armii sułtana w wojnie 1839 roku. Sukcesy armii egipskiej doprowadziły do poważnego osłabienia wpływów sułtańskich w regionie i niemal de facto niezależności Egiptu.
Rozszerzanie wpływów Muhammada Alego i groźba dalszego osłabienia Imperium Osmańskiego sprowokowały interwencję mocarstw europejskich. Interwencja ta — w szczególności działania i dyplomacja Wielkiej Brytanii, Rosji, Austrii i Francji — w 1840 roku zmusiła Muhammada Alego do rezygnacji z części zdobytych terytoriów, ale jednocześnie zaproponowała dziedziczność jego urzędu w Egipcie w zamian za lojalność wobec Stambułu. Choć nie otrzymał pełnej niezależności, udało mu się zapewnić swojej rodzinie silną pozycję w kraju.
Dziedzictwo
W wyniku reform Muhammad Ali przekształcił Egipt z prowincji feudalnej w bardziej scentralizowane, wojskowo‑gospodarcze państwo. Jego polityka przyczyniła się do industrializacji i wzrostu znaczenia handlu bawełną, a także do powstania nowoczesnych instytucji edukacyjnych i administracyjnych. Z drugiej strony centralizacja, państwowy monopol i scentralizowane rekrutacje miały też koszty społeczne — ciężary podatkowe i przymus pracy nadzorowane przez państwo.
Muhammad Ali zmarł 2 sierpnia 1849. Jego syn i następca Ibrahim Pasza zmarł wcześniej (1848), a ostatecznie władza przeszła na następnych przedstawicieli rodu — m.in. na wnuka Abbasa I. Rządy dynastii założonej przez Muhammada Alego trwały formalnie aż do rewolucji 1952 roku, która zakończyła epokę monarchii w Egipcie.
Postać Muhammada Alego ocenia się dziś ambiwalentnie: z jednej strony jako modernizatora i twórcę państwowości egipskiej, z drugiej — jako władcę autokratycznego, który stosował surowe metody konsolidacji władzy i eksploatował zasoby regionu dla budowy potęgi militarno‑gospodarczej.
Muhammed Ali
Muhammed Ali Meczet, Kair
Reformowanie Egiptu
Celem Muhammada Ali'ego było stworzenie potężnego państwa w europejskim stylu. Aby tego dokonać, musiał zreorganizować egipskie społeczeństwo, usprawnić gospodarkę, wyszkolić profesjonalną biurokrację i zbudować nowoczesne wojsko.
W praktyce, reforma rolna Muhammada Alego oznaczała monopol na handel w Egipcie. Wymagał on od wszystkich producentów, aby sprzedawali swoje towary państwu. Państwo z kolei odsprzedawało egipskie towary, a nadwyżki zatrzymywało. Było to bardzo opłacalne dla Egiptu, zwłaszcza z powodu wysokiej jakości bawełny. Nowe zyski rozszerzyły się również na rolników indywidualnych, ponieważ średnia płaca wzrosła czterokrotnie.
Poza budowaniem bardziej nowoczesnej gospodarki, Muhammad Ali zaczął szkolić profesjonalnych wojskowych i biurokrację. Wysłał obiecujących mężczyzn do Europy na studia. Studenci zostali wysłani na studia w europejskich językach, głównie francuskim, aby mogli tłumaczyć wojskowe podręczniki na arabski. Następnie wykorzystywał zarówno wykształconych Egipcjan, jak i sprowadzonych europejskich ekspertów do zakładania szkół i szpitali w Egipcie. Edukacja europejska zapewniła także utalentowanym Egipcjanom mobilność społeczną. Jasnowidzący chłopcy z biednych rodzin mogli rozwijać się i odnosić sukcesy.
Produktem ubocznym programu szkoleniowego Muhammada Ali'ego było ustanowienie służby cywilnej. Ustanowienie skutecznej centralnej biurokracji było potrzebne dla innych reform Muhammada Ali'ego. W procesie niszczenia Mamluksów Wāli musieli obsadzić stanowiska, które wcześniej obsadzili Mamluksowie. Podzielił on Egipt na dziesięć prowincji, z których każda była odpowiedzialna za pobieranie podatków i utrzymanie porządku. Muhammad Ali zainstalował swoich synów na większości kluczowych stanowisk, jednak jego reformy zaoferowały Egipcjanom możliwości wykraczające poza rolnictwo i przemysł.
Kampanie wojskowe
Na początku, Muhammad Ali prowadził wojnę w imieniu sułtana osmańskiego, Mahmuda II, w Arabii i Grecji. Później, on przychodzić w otwarty konflikt z Osmański Imperium.
Jego pierwszą kampanią wojskową była wyprawa na Półwysep Arabski. Święte miasta Mekki i Medyny zostały zdobyte przez Dom Sauda, który posiadał formę islamu zwaną Wahhabizmem. Uzbrojeni w nowy zapał religijny, Muhammad ibn Saud rozpoczął podbój części Arabii.
Z główną armią osmańską zajętą w Europie, Mahmud II zwrócił się do Muhammada Ali, aby odzyskać arabskie tereny. Z kolei Muhammad Ali wyznaczył swojego syna, Tusun Pasha, do poprowadzenia wyprawy wojskowej w 1811 roku. Kampania została zawrócona w Arabii, jednak w 1812 r. doszło do drugiego ataku, który odbił Hejaza. s. 43-44 Po dwuletniej kampanii Saudyjczycy zostali zmiażdżeni i większość rodziny saudyjskiej została schwytana. Przywódca rodziny, Abdullah ibn Saud, został wysłany do Stambułu i stracony. s. 48
Muhammad Ali następnie zwrócił uwagę na kampanie wojskowe własnej konstrukcji, począwszy od Sudanu, który postrzegał jako cenny dodatek terytorium, złota i niewolników. W tamtym czasie Sudan nie posiadał prawdziwej centralnej władzy i używał prymitywnej broni w walce plemiennej.
W 1820 r. Muhammad Ali wysłał do Sudanu na południe armię liczącą 5000 żołnierzy dowodzonych przez jego trzeciego syna, Ismaila, z zamiarem podbicia tego terytorium i podporządkowania go jego władzy. p51 Oddziały Ali'ego ruszyły do Sudanu w 1821 r., ale napotkały ostry opór. Ostatecznie egipskie wojska i broń palna zapewniły podbój Sudanu. Ali miał teraz placówkę, z której mógł dotrzeć do źródeł Nilu w Etiopii i Ugandzie. Jego administracja zdobyła niewolników z Sudanu, którzy zostali następnie przekształceni w pułk żołnierzy. Surowe rządy Ali'ego w Sudanie i jego bezpośrednich następców doprowadziły w końcu do powszechnej walki o niepodległość samozwańczego Mahdiego, Muhammeda Ahmeda, w 1881 roku.
Gdy Muhammad Ali rozszerzał swój autorytet na Afrykę, Imperium Osmańskie stanęło w obliczu rebelii etnicznych na swoich europejskich terytoriach. Grecki rebelia przeciw Osmańskiej władzy zaczynać w 1821. Osmański wojsko nie udać się puszek bunt, i etniczny przemoc rozprzestrzeniać się tak daleko jak Constantinople. Sułtan Mahmud II oferować Muhammad Ali wyspa Crete w zamian za jego poparcie w stawianie puszek bunt.
Muhammed Ali wysłał 16.000 żołnierzy, 100 transportów i 63 statki eskortujące pod dowództwem swojego syna, Ibrahima Pashy. str. 71. Wielka Brytania, Francja i Rosja interweniowały w celu ochrony Greków. 20 października 1827 r. w Navarino cała egipska marynarka wojenna została zatopiona przez europejską flotę aliancką pod dowództwem admirała Edwarda Codringtona (1770-1851). Muhammad Ali stracił swoją kompetentną, kosztowną marynarkę wojenną. Po zniszczeniu floty, Egipt nie miał możliwości wsparcia swoich sił w Grecji i został zmuszony do wycofania się. Ostatecznie kampania kosztowała Muhammada Ali jego marynarkę wojenną bez żadnych zysków.
Aby zrekompensować straty poniesione przez niego i Egipt, rozpoczęto podbój Syrii. Podobnie jak inni władcy Egiptu przed nim, Ali chciał kontrolować Lewant, zarówno ze względu na jego wartość strategiczną, jak i na bogate zasoby naturalne. Syria posiadała nie tylko bogate zasoby naturalne, ale także prężną międzynarodową społeczność handlową z dobrze rozwiniętymi rynkami na całym Lewancie. Byłby to zmonopolizowany rynek dla towarów produkowanych obecnie w Egipcie. Być może, co najlepsze, Syria była pożądana jako państwo buforowe pomiędzy Egiptem a sułtanem osmańskim.
Zbudowano nową flotę, podniesiono nową armię, a 31 października 1831 r. pod wodzą Ibrahima Pashy inwazja egipska na Syrię rozpoczęła pierwszą wojnę turko-egipską. Egipcjanie z łatwością opanowali większą część Syrii. Najsilniejszy i jedyny naprawdę znaczący opór został postawiony w mieście portowym Acre. Siły egipskie ostatecznie opanowały miasto po sześciomiesięcznym oblężeniu. W trakcie oblężenia nasilił się niepokój na egipskim froncie macierzystym. Ali był zmuszony coraz bardziej naciskać na Egipt, by wesprzeć swoją kampanię, a jego ludność miała pretensje do zwiększonego obciążenia.
Po upadku Acre, egipska armia maszerowała na północ do Anatolii. W bitwie pod Konyą (21 grudnia 1832 r.) Ibrahim Pasha solidnie pokonał armię osmańską pod wodzą Wielkiego Wezyra Reshida Pasha. Nie było już żadnych przeszkód militarnych między siłami Ibrahima a samym Konstantynopolem.
W trakcie kampanii Muhammad Ali uważnie obserwował europejskie mocarstwa. Obawiając się kolejnej interwencji, która odwróciłaby wszystkie jego zyski, postępował powoli i ostrożnie. Na przykład, kontynuował praktykę używania imienia sułtana na piątkowych modlitwach na nowo zdobytych terytoriach. Kontynuował on obieg monet osmańskich zamiast emitować nowe, noszące jego podobiznę. p111 Tak długo, jak marsz Muhammada Ali nie groził całkowitym upadkiem państwa osmańskiego, mocarstwa w Europie pozostawały biernymi obserwatorami.
Pomimo tego pokazu, celem Muhammada Alego było teraz usunięcie obecnego osmańskiego sułtana Mahmuda II i zastąpienie go synem sułtana, niemowlęciem Abdülmecidem. Możliwość ta tak bardzo zaalarmowała Mahmuda II, że przyjął on ofertę pomocy wojskowej Rosji. Doprowadziło to do zawarcia traktatu z Hünkâr İskelesi. p72 Zyski Rosji przeraziły rządy brytyjski i francuski, więc pracowały one nad wynegocjowaniem rozwiązania. W maju 1833 r. podpisano konwencję z Kutahya.
Warunki pokoju przewidywały, że Ali wycofa swoje siły z Anatolii i otrzyma jako rekompensatę terytoria Krety i Hejaza. Ibrahim Pasha zostałby mianowany Wāli z Syrii. Porozumienie pokojowe nie doprowadziło jednak do przyznania Muhammadowi Aliemu niepodległego królestwa dla siebie, pozostawiając go w tyle. s122
Flaga Muhammada Ali'ego.
Pytania i odpowiedzi
P: Kim był Muhammad Ali Pasza?
O: Muhammad Ali Pasza był osmańskim dowódcą w armii osmańskiej, który został Wāli i samozwańczym khediwem Egiptu i Sudanu. Uważa się go za założyciela współczesnego Egiptu ze względu na dramatyczne reformy, jakie przeprowadził w armii, gospodarce i kulturze tego kraju.
P: Gdzie urodził się Muhammad Ali Pasza?
O: Muhammad Ali Pasha urodził się w Kavali, mieście położonym w obecnej greckiej prowincji Macedonia. Jego przodkowie przybyli z wioski İliç we wschodniej Turcji.
P: Co spowodowało próżnię władzy w Egipcie w tym czasie?
O: Francuska kapitulacja Aleksandrii pozostawiła próżnię władzy w prowincji osmańskiej, ponieważ władza Mamluków została osłabiona, ale nie zniszczona. Stworzyło to okazję dla Muhammada Ali do zdobycia władzy i prestiżu poprzez grę na dwie strony w tym okresie anarchii.
P: Jak Muhammad Ali został Wāli?
O: Grupa wybitnych Egipcjan zażądała, aby Ahmad Khurshid Pasha ustąpił i aby Muhammad Ali został nowym Wāli w 1805 roku.
P: Jak poradził sobie z opozycją ze strony Mameluków?
O: W 1811 r. dokonał masakry ich przywódców i wysłał wojska, aby wygonić ich zwolenników z Egiptu.
P: Czy to prawda, że Muhammed Ali był Albańczykiem?
O: Nie, to nieprawda, że Muhammed Ali był Albańczykiem, chociaż dowodził grupą albańskich żołnierzy wysłanych do Egiptu, którzy byli częścią osmańskich sił zajmujących Egipt po opuszczeniu go przez francuskie wojska Napoleona.
P: Co się stało po roku 1952 z jego dynastią rządzącą Egiptem i Sudanem?
O: Po 1952 r. jego dynastia nie rządziła już Egiptem ani Sudanem z powodu rewolucji egipskiej, która miała miejsce w tym czasie.
Przeszukaj encyklopedię