Przegląd
Lista cesarzy bizantyjskich obejmuje władców Cesarstwa Wschodniorzymskiego od momentu, gdy ośrodek władzy przesunął się do Konstantynopola, aż do upadku miasta. Za początek tej tradycji uznaje się rządy Konstantyna I, znanego także jako Konstantyn Wielki, który jako pierwszy uczynił z Konstantynopola centralę administracyjną. W literaturze potocznie i naukowo używa się określenia Bizancjum (Bizancjum), choć władcy sami postrzegali siebie jako następców Rzymu.
Tytuły i samoidentyfikacja
Wczesne tytuły cesarskie wywodziły się z tradycji rzymskiej: przed reformami Herakliusza dominowały określenia łacińskie, takie jak August czy Dominus. Po zmianach administracyjnych i kulturowych coraz powszechniejszy stał się tytuł grecki Basileus, używany na określenie "króla" lub "suwerena". Rola cesarza była zarazem świecka i sakralna: łączyła władzę wojskową, cywilną i wpływ na Kościół.
Główne dynastie i okresy
W ciągu ponad tysiąca lat istnienia cesarstwa władzę sprawowały różne rody i dynastie. Do najważniejszych należą:
- dynastie późnoantyczne i wczesnobizantyńskie — okres transformacji państwa
- dynastia Justyniańska i następcy — konsolidacja prawa i administracji
- rodziny Herakliusza, Macedonów, Komnenów i Paleologów — kolejne fazy odrodzeń i kryzysów
Współrządy, współcesarze i regencje
W praktyce cesarstwo często rządzone było przez system współpanowania: stosowano tytuły seniora i juniora, mianowano cezary (następców) i współcesarzy. Takie rozwiązania służyły zarówno stabilizacji sukcesji, jak i politycznym kompromisom. W okresach kryzysów pojawiały się też regencje, usurpacje i krótkotrwałe rządy pretendentów.
Znaczenie i dziedzictwo
Instytucja cesarska w Bizancjum miała wpływ na prawo, administrację, kulturę i religię Europy i Bliskiego Wschodu. Cesarz był centrum ceremonii i symbolu jedności państwa, a modele biurokracji oraz kodyfikacje prawne oddziaływały poza granicami imperium. Upadek Konstantynopola zakończył ciągłość rządów cesarskich, ale idee i instytucje przetrwały w różnych formach.
Uwagi porządkowe i źródła
Lista cesarzy może się różnić w zależności od przyjętych kryteriów: czy uwzględnia się współrządzących, pretendentów, czy władców zakładanych przez obce mocarstwa. Dla czytelników przydatne będą odsyłacze do opracowań dotyczących poszczególnych postaci i terminów: pierwszy chrześcijański cesarz, panujący z Konstantynopola, rola Konstantynopola jako stolicy oraz dodatkowe zasoby o instytucji cesarza i struktury państwa.