Edward Balliol (ok. 1283–1367) był pretendentem do tronu Szkocji, aktywnym w różnych momentach konfliktu szkocko-angielskiego w pierwszej połowie XIV wieku. Pretendował do tronu w latach 1314–1356, lecz faktycznie panował jedynie przez krótki, niestabilny okres w latach 1332–1336. Był najstarszym synem Johna Balliola i tym samym dziedzicem praw do korony po nim. Jan został jednak obalony przez Roberta I i Williama Wallace'a (jako strażnika Szkocji) i rodzina Balliolów znalazła się na marginesie polityki szkockiej.

Początki roszczeń

Rola Edwarda Balliola jako pretendenta wynikała z doświadczeń jego rodziny: jego ojciec, John Balliol, był królem Szkocji (1292–1296) wybranym po śmierci Małgorzaty, panny Norwegii, w wyniku tzw. „Wielkiej Sprawy” (Great Cause). Po upadku Johna i wzroście znaczenia rodu Bruce'ów, prawa Balliolów były nadal podstawą pretensji do tronu. Edward wychowywał się głównie na obczyźnie — w Anglii i we Francji — i przez długi czas poszukiwał sposobów odzyskania rodzinnego dziedzictwa.

Najazd 1332 i koronacja

W 1332 grupa wygnanych szkockich możnych zwanych „disinherited” (pozbawieni dóbr) oraz angielscy zwolennicy wsparli inwazję popieraną przez króla Anglii. Siły te pokonały oddziały szkockie w bitwie pod Dupplin Moor (sierpień 1332), co otworzyło drogę do koronacji Edwarda. Został on uroczyście koronowany w Scone 24 września 1332 i uzyskał kontrolę nad częścią Szkocji, zwłaszcza terenami na południu kraju. Jednak jego panowanie było od początku zależne od wsparcia angielskiego i sprzymierzonych niewyzwolonych możnych.

Rządy, konflikty i uzależnienie od Anglii

Edward Balliol nigdy nie zdobył powszechnej akceptacji Szkotów. Jego rządy były przeciwstawiane lojalistom Davida II i zwolennikom rodu Bruce'ów. Pomoc militarna Edwarda III Angielskiego sprawiła, że Balliol mógł na pewien czas utrzymać się przy władzy; decydującą rolę odegrała tu angielska przewaga militarna w kampaniach, m.in. zwycięstwo Anglików w bitwie pod Halidon Hill (lipiec 1333), które wzmocniło jego pozycję. Mimo to jego władza była fragmentaryczna i zależna od obecności wojsk angielskich — wielu Szkotów postrzegało go jako protegowanego i marionetę Anglii.

W toku walk Edward wielokrotnie zmieniał swoją pozycję: był wypierany, powracał z pomocą angielską, zawierał krótkotrwałe porozumienia i tracił poparcie. Aby umocnić swoje rządy, rozdawał ziemie i przywileje wiernym sobie baronom, co pogłębiało opór lokalnych elit i ludności przeciwko jego panowaniu.

Późniejsze lata i rezygnacja z pretensji

Po 1336 Edward Balliol został ponownie zmuszony do opuszczenia Szkocji i w kolejnych latach prowadził sporadyczne wyprawy z angielskim wsparciem, starając się odzyskać kontrolę nad terytorium. Jego pozycję osłabiały zmiany polityczne w Anglii oraz odradzający się opór szkocki. W połowie XIV wieku jego znaczenie polityczne stopniowo malało; istnieją źródła wskazujące, że około 1356 zrzekł się ostatecznie aktywnej walki o koronę, a resztę życia spędził na emigracji w Anglii. Zmarł około 1367 roku.

Ocena historyczna

Edward Balliol jest w historiografii postacią kontrowersyjną. Dla współczesnych i późniejszych patriotów szkockich był uosobieniem obcego wpływu i zdrady interesów narodowych, ponieważ jego władza opierała się głównie na wsparciu angielskim. Dla Anglików natomiast stanowił wygodnego pretendenta, którego istnienie legitymizowało ingerencję w sprawy Szkocji. Historycy podkreślają, że choć Balliol osiągnął chwilowe sukcesy — koronację i kontrolę nad fragmentem kraju — nie udało mu się zbudować trwałego i powszechnie uznanego państwa.

Dziedzictwo: Edward Balliol przyczynił się do dalszego przedłużenia wojen szkocko-angielskich w XIV wieku. Jego działania pokazały również, jak duży wpływ na politykę Szkocji miały alianse z Anglią i osobiste ambicje lokalnych możnowładców, a jego postać pozostaje przykładem pretensji dynastycznych, które w tamtym okresie bywają zarówno legitymizacją władzy, jak i źródłem wewnętrznych podziałów.