John King of Scots (1248-1314) jest zazwyczaj znany jako John Balliol lub, poprawnie, John de Balliol. Urodził się w 1248 r., prawdopodobnie w Barnard Castle, choć dokładne miejsce urodzenia nie jest pewne. Pochodził z wpływowej i zamożnej rodziny Balliolów — jego ojciec, John de Balliol, oraz matka, Dervorguilla of Galloway, zgromadzili znaczny majątek i fundacje, które później przyczyniły się m.in. do powstania Balliol College w Oksfordzie.

Pretensje do tronu i „Great Cause”

Po śmierci królowej Małgorzaty (Margaret, Maid of Norway) w 1290 r. tron Szkocji pozostał bez jednoznacznego następcy. Rozpoczął się tzw. „Great Cause” — spór prawny między kilkoma pretendentami. Wśród głównych kandydatów byli m.in. John Balliol i Robert de Brus (dziadek późniejszego króla Roberta Bruce’a). Król Anglii Edward I zgodził się wystąpić jako arbiter sprawy; wykorzystał to jednak do narzucenia sobie roli zwierzchnika nad Szkocją. Ostatecznie, 30 listopada 1292 r., w Scone, Edward uznał za króla Szkotów Jana Balliola.

Panowanie i ograniczanie władzy

Początkowo koronacja dawała Balliolowi formalny tytuł, lecz jego pozycja była słaba. Edward I konsekwentnie podkopywał niezależność nowego monarchy, domagając się lojalności, dostaw wojsk i udziału w swoich kampaniach. Edward traktował Balliola jako swojego wasala i często ingerował w wewnętrzne sprawy Szkocji, co podważało autorytet króla w oczach wielu Szkotów. Wielu współczesnych i późniejszych kronikarzy określiło Jana mianem „marionetkowego króla”.

Ruchy oporu, sojusze i eskalacja konfliktu

W obliczu angielskiej presji Szkoci szukali sojuszników; John Balliol podpisał m.in. traktat z Francją, co dodatkowo sprowokowało Edwarda. Napięcia narastały, aż w marcu 1296 r. Edward wkroczył zbrojnie do Szkocji. Jego wojska najpierw brutalnie zdobyły i zniszczyły miasto Berwick — wydarzenie to zapisało się w pamięci jako masakra Berwick, podczas której zginęło wiele tysięcy mieszkańców (w źródłach pojawia się liczba ok. 8000, choć dane różnią się w zależności od przekazów).

Niedługo potem, w kwietniu 1296 r., pod Dunbar armia szkocka została rozbita przez siły Edwarda. Klęski wojskowe i polityczna presja doprowadziły do szybkiego załamania się rządów Balliola.

Abdykacja, uwięzienie i zesłanie

W lipcu 1296 r. Jan Balliol został zmuszony do abdykacji. Angielskie władze zdjęły mu królewskie insygnia — gest, który miał symbolicznie wykreślić niezależność Szkocji (stąd przydomek nadający mu szkocki etos: Toom Tabard, czyli „pusty płaszcz”). Po abdykacji Balliol został uwięziony; przetrzymywano go m.in. w Wieży Londyńskiej. W 1299 r. zwolniono go z niewoli i pozwolono udać się na wygnanie do Francji, gdzie otrzymał dożywotnią pensję i schronienie. Tam też spędził ostatnie lata życia, zmarł w 1314 r.

Znaczenie i spuścizna

  • Panowanie Jana Balliola i jego upadek przyspieszyły wybuch Wojen o Niepodległość Szkocji (Wars of Scottish Independence). Po jego obaleniu ruch oporu podjęli m.in. William Wallace i później Robert the Bruce, którzy kontynuowali walkę o suwerenność kraju.
  • Balliol przeszedł do legendy jako król pozbawiony realnej władzy — symbol złamanej niezależności Szkocji, stąd przydomek Toom Tabard.
  • Jego syn, Edward Balliol, później wykorzystał angielskie poparcie, by w latach 1332–1336 usiłować zdobyć tron Szkocji, co dodatkowo pokazuje długotrwałe skutki politycznych porażek rodziny Balliolów.
  • Rodzina Balliolów pozostawiła także dziedzictwo w postaci fundacji edukacyjnych — powiązania z Balliol College w Oksfordzie przypominają o ich majątku i mecenacie.

Jan Balliol pozostaje postacią kontrowersyjną: z jednej strony król wybrany legalnie w wyniku arbitrażu, z drugiej — władca o ograniczonym polu manewru, którego rządy i upadek uwydatniły zależność Szkocji wobec Anglii pod koniec XIII wieku i zapoczątkowały długi okres wojny i walki o niepodległość.