Edmund Gustav Albrecht Husserl (IPA: [ˈhʊsɛrl]; 8 kwietnia 1859, Prostějov, Morawy, Cesarstwo Austriackie - 26 kwietnia 1938, Freiburg, Niemcy) był austriacko-niemieckim filozofem i matematkiem, którego uważa się za twórcę fenomenologii. Zerwał z pozytywistyczną orientacją nauki i filozofii swoich czasów, uważając, że źródłem wszelkiej wiedzy jest doświadczenie.

Husserl studiował matematykę u Karla Weierstraßa, doktoryzował się u Leo Königsbergera, a filozofię studiował u Franza Brentano i Carla Stumpfa.

Następnie Husserl wykładał filozofię, od 1887 r. jako Privatdozent w Halle i jako profesor:

Życie i kariera akademicka

Urodzony w rodzinie żydowskiej, Husserl w 1886 r. przeszedł na wiarę luterańską. Jego wczesne wykształcenie matematyczne nadało filozofii Husserla rygor i zamiłowanie do precyzyjnej analizy pojęć. Po habilitacji w Halle (od 1887 r. jako Privatdozent) kontynuował karierę akademicką jako profesor na kilku uniwersytetach europejskich. W 1901 r. objął katedrę w Göttingen, w 1916 r. przeniósł się do Freiburga, gdzie wykładał aż do usunięcia go z obowiązków przez nazistowskie władze uczelni w 1933 r. Mimo zasług naukowych i międzynarodowego autorytetu, po dojściu nazistów do władzy Husserl — ze względu na swoje pochodzenie — został odsunięty od pracy uniwersyteckiej. Zmarł w 1938 roku w Freiburg im Breisgau.

Fenomenologia — metoda i podstawowe pojęcia

Fenomenologia Husserla to systematyczna metoda badania doświadczenia takim, jakie się jawi, bez przyjmowania z góry teorii naukowych czy metafizycznych za prawdziwe. Do kluczowych pojęć i procedur należą:

  • intencjonalność — podstawowa cecha świadomości: każde przeżycie jest zawsze «o czymś» (świadomość jest skierowana ku przedmiotom);
  • epoché (zawieszenie sądów) — metoda zawieszenia naturalnego nastawienia i przekonań o świecie, aby zbadać czyste dane świadomości;
  • redukcja fenomenologiczna — odsunięcie wszystkiego, co pochodzi z założeń ontologicznych, i odwołanie się do sposobu, w jaki rzeczy są konstytuowane w świadomości;
  • transcendentalne ego — pojęcie odnoszące się do podmiotu świadomego jako konstytutywnego źródła znaczenia i sensu; w późniejszym okresie Husserl rozwijał myśl o podmiocie transcendentalnym, który konstytuuje świat jako przedmiot doświadczenia;
  • noesis i noema — analiza aktów świadomości (noesis) i odpowiadających im treści lub «przedmiotów intencjonalnych» (noema);
  • istoty i eidetica — badanie istot (eides) poprzez procedurę fantazmatyczną/wyobrażeniową mającą na celu uchwycenie niezmiennych struktur doświadczenia;
  • konstytucja — proces, w którym świadomość nadaje sens i strukturę przedmiotom świata; w tym kontekście Husserl rozróżniał aktywne i pasywne formy syntezy.

Dorobek filozoficzny — najważniejsze dzieła

  • Logische Untersuchungen (1900–1901; „Badania logiczne”) — praca krytykująca psychologizm w logice i wskazująca na potrzebę analiz fenomenologicznych znaczeń;
  • Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie. Erste Buch (1913; „Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii. Księga pierwsza”) — wprowadzenie do metody fenomenologicznej i zapowiedź przejścia do fenomenologii transcendentalnej;
  • Cartesianische Meditationen (wykłady 1929, publikowane później; „Medytacje kartezjańskie”) — interpretacja i rozwinięcie redukcji oraz kwestii świadomości i innych podmiotów;
  • Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie (1936; „Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna”) — refleksja nad kryzysem nauk przyrodniczych, utratą świata życia (Lebenswelt) i koniecznością powrotu do doświadczenia życiowego jako źródła znaczenia;
  • liczne rękopisy i wykłady dotyczące percepcji czasu, pasywnej i aktywnej syntezy, filozofii logiki i matematyki — materiał ten miał duży wpływ na rozwój fenomenologii XX wieku.

Wpływ, uczniowie i relacje z innymi filozofami

Husserl znacząco wpłynął na rozwój filozofii XX wieku. Jego myśl stała się punktem wyjścia dla różnych kierunków: fenomenologii egzystencjalnej, hermeneutyki, filozofii umysłu, a także psychologii fenomenologicznej. Do najważniejszych uczniów i kontynuatorów należą m.in. Edith Stein, Roman Ingarden, Aron Gurwitsch, Herbert Spiegelberg, a także Martin Heidegger, który najpierw był uczniem Husserla, a później rozwinął własne, filozoficznie radykalne warianty fenomenologii. Husserl miał też wpływ na późniejszych filozofów takich jak Maurice Merleau-Ponty, Emmanuel Lévinas czy Jean-Paul Sartre, choć każdy z nich rozwijał fenomenologię w odmiennym kierunku.

Krytyka i kontrowersje

Fenomenologia Husserla była krytykowana z różnych stron: za zbytnią abstrakcyjność i odcięcie od praktyki życiowej (zarzut, który Husserl sam uwzględnił w późniejszym okresie, pisząc o «świecie życia»), za domniemaną transcendentalną idealizację oraz za trudność w empirycznym zastosowaniu jego metody. W sferze biograficznej i społeczno-politycznej Husserl znalazł się w trudnej sytuacji z powodu swojego pochodzenia w okresie nazizmu — mimo wcześniejszej konwersji do protestantyzmu został dyskryminowany i odsunięty od pełnienia funkcji na uniwersytecie.

Dziedzictwo

Husserl pozostawił po sobie metodyczny i systematyczny program badania świadomości, który nadal inspiruje filozofów, psychologów i badaczy nauk społecznych. Jego kładzenie nacisku na bezpośrednią analizę doświadczenia, precyzję pojęciową i krytykę psychologizmu w logice przyczyniło się do odrodzenia zainteresowania problemami poznania, sensu i konstytucji rzeczywistości. Fenomenologia Husserla stanowi fundament dla wielu dziedzin współczesnej humanistyki i nauk humanistycznych, a badania nad jego rękopisami i wykładami wciąż dostarczają nowych wglądów w strukturę świadomości i znaczenia.

Husserl to postać kluczowa dla zrozumienia przejścia od klasycznej filozofii do nowoczesnej refleksji nad świadomością i doświadczeniem. Jego metoda — choć wymaga dyscypliny i abstrakcji — pozostaje jednym z najważniejszych narzędzi filozoficznych do analizy tego, jak rzeczywiście jawi się nam świat.