Zachowanie (lub zachowanie) jest tym, co zwierzę robi lub jak się zachowuje. Zachowanie może być przytomne lub nieświadome. Mogą być dziedziczone lub nauczone. Termin ten jest również używany w odniesieniu do systemów i maszyn, które współdziałają z ich otoczeniem. Termin ten nie jest dobrze zdefiniowany.
Zachowanie obejmuje zarówno widoczne działania (ruchy ciała, komunikację, poszukiwanie pokarmu), jak i procesy wewnętrzne (zmiany hormonalne, reakcje nerwowe, wybory poznawcze). Można je analizować na różnych poziomach: molekularnym, neuronalnym, jednostkowym, społecznym oraz ekologicznym. Badacze z różnych dziedzin — etologii, psychologii, neurobiologii, ekologii, robotyki i nauk o systemach — opisują i interpretują zachowanie za pomocą różnych metod i pojęć.
Stymulacja i reakcja
W doświadczeniach zachowanie jest obserwowaną reakcją, która pojawia się, gdy organizm otrzymuje bodziec. Bodźcem może być sygnał zewnętrzny (światło, dźwięk, zapach, dotyk) lub wewnętrzny (głód, ból, hormony). Reakcja zależy od budowy układu nerwowego, wcześniejszych doświadczeń oraz stanu fizjologicznego organizmu. Niektóre odpowiedzi są szybkie i automatyczne (np. odruchy), inne wymagają przetwarzania informacji i decyzji.
Odruchy, instynkty i wzorce czynności
Ludzie wyciągną rękę do tyłu bez zastanowienia, jeśli przypadkowo dotkną czegoś gorącego. Dzieje się tak dlatego, że my (i inne zwierzęta) dziedziczymy odruchy układu nerwowego, które powodują, że odsuwamy się od tego, co powoduje ból. Tego typu reakcje realizowane są często przez proste obwody nerwowe (np. łuk odruchowy) i mają na celu szybkie uniknięcie szkody.
Oprócz odruchów istnieją bardziej złożone, wrodzone wzorce zachowań, nazywane instynktami lub stałymi sekwencjami czynności (ang. fixed action patterns). Są one uruchamiane przez określone sygnały i mogą być modyfikowane przez doświadczenie.
Mechanizmy biologiczne
Zachowanie jest związane z układem nerwowym, jak również z układem endokrynologicznym. System nerwowy reaguje i zauważa, co się dzieje. System hormonalny jest znacznie wolniejszy. Sprawia, że niektóre rodzaje zachowań są mniej lub bardziej prawdopodobne. Prostym przykładem jest zmiana z bycia dzieckiem na dorosłego. Wiąże się to z całą gamą hormonów, które wpływają na wzrost i zachowanie.
Do mechanizmów wpływających na zachowanie należą też geny i ich ekspresja, rozwój układu nerwowego, doświadczenia wczesnodziecięce, a także procesy epigenetyczne. Na dłuższą metę zachowanie kształtuje selekcja naturalna — cechy sprzyjające przetrwaniu i rozmnażaniu stają się częstsze w populacji.
Uczenie się i plastyczność
Zachowanie jest również związane z nauką. Organizmy, które są bardziej skomplikowane, mogą uczyć się lepiej niż te, które są prostsze. Jednak nawet najprostsze zwierzęta wykazują habituację, która jest prymitywnym rodzajem uczenia się. Dla organizmów uczenie się oznacza, że zmieniają one swoje zachowanie, ponieważ pamiętają, że były już w takiej sytuacji wcześniej i wiedzą, jak reagować.
Formy uczenia się obejmują m.in. habituację, sensitizację, uczenie się klasyczne (warunkowanie klasyczne), uczenie się instrumentalne (warunkowanie operantowe), imprinting oraz uczenie się społeczne i obserwacyjne. Uczenie się umożliwia organizmom dostosowanie zachowań do zmieniających się warunków środowiska.
Zachowanie społeczne i kulturowe
Ludzie często używają słowa "zachowanie" jako określenia sposobu, w jaki ludzie wzajemnie na siebie oddziałują (zachowują się wobec siebie). Dzieci uczone są, co to jest dobre zachowanie, a co złe. Dobre zachowanie polega na byciu grzecznym i troskliwym wobec innych ludzi. Jest to rodzaj zachowania, którego ludzie w społeczeństwie oczekują od innych.
Zachowanie społeczne obejmuje normy, role, komunikację niewerbalną, współpracę, rywalizację i konflikty. U ludzi duże znaczenie ma kultura — normy społeczne i wartości kształtują, jakie zachowania są akceptowane i nagradzane. Wpływy rodzinne, edukacja, media i prawo są istotnymi mechanizmami socjalizacji.
Zachowanie systemów i maszyn
Termin zachowanie stosuje się także do systemów i maszyn, które współdziałają z ich otoczeniem. W kontekście inżynieryjnym i informatycznym mówimy o zachowaniu systemów sterowania, algorytmów, agentów sztucznej inteligencji czy robotów. Analizuje się tu reakcje na wejścia, stabilność, adaptację i emergentne efekty wynikające z interakcji wielu elementów.
Metody badawcze i perspektywy
Badanie zachowania obejmuje obserwacje naturalne, eksperymenty laboratoryjne, rejestracje neurofizjologiczne, analizy hormonalne, modelowanie matematyczne i symulacje komputerowe. W etologii często tworzy się etogramy — katalogi jednostkowych zachowań — aby systematycznie opisywać aktywność zwierząt.
W analizie zachowania rozróżnia się przyczyny bezpośrednie (proximate), czyli mechanizmy wywołujące zachowanie tu i teraz (np. bodźce sensoryczne, układ nerwowy, hormony), oraz przyczyny ostateczne (ultimate), tłumaczące ewolucyjne znaczenie zachowania (np. korzyści adaptacyjne, sukces reprodukcyjny). Takie podejście pomaga zrozumieć, dlaczego dane zachowanie istnieje i jak działa.
Ogólnie rzecz biorąc, zachowanie jest wielowymiarowym zjawiskiem łączącym biologię, doświadczenie, systemy społeczne i środowisko. Jego zrozumienie wymaga interdyscyplinarnego podejścia i różnych metod badawczych.