Pendżab Zachodni to dawna prowincja Pakistanu, która istniała w latach 1947–1955. Prowincja obejmowała obszar 160 622 kilometrów kwadratowych (62 017 mil kwadratowych), w tym większą część obecnej prowincji Pendżab i Terytorium Stołeczne Islamabadu, ale z wyłączeniem byłych stanów książęcych Bahawalpur. Stolicą było miasto Lahore, a prowincja składała się z czterech dystryktów (Lahore, Sargodha, Multan i Rawalpindi). Prowincja graniczyła z indyjskimi stanami Wschodni Pendżab na wschodzie, z księstwem Bahawalpur na południu, z prowincjami Balochistan i Sindh na południowym zachodzie, z Khyber Pakhtunkhwa na północnym zachodzie oraz z Azad Jammu i Kaszmirem i okupowanym Kaszmirem na północnym wschodzie.
Historia i tło powstania
Pendżab Zachodni powstał w 1947 roku w wyniku podziału Brytyjskich Indii i utworzenia Pakistanu. Linia podziału (Partition) doprowadziła do masowych migracji ludności: większość muzułmanów z części indyjskiej przemieściła się na terytorium Pendżabu Zachodniego, natomiast hindusi i sikhowie opuścili te tereny i udali się do Indii. W konsekwencji demograficznej i administracyjnej przemiany regionu, nowe struktury państwowe musiały szybko reorganizować służby publiczne, rolnictwo i transport, aby przyjąć napływ uchodźców i utrzymać porządek.
Administracja i ustrój
Prowincja była zarządzana przez rząd prowincjonalny kierowany przez gubernatora mianowanego przez rząd federalny oraz przez lokalne organy administracyjne w czterech dystryktach wymienionych powyżej. System administracyjny odziedziczono częściowo po brytyjskiej administracji kolonialnej, z zachowaniem podziałów na dystrykty i poddystrykty, a także z rozwiniętą strukturą służb cywilnych oraz policji.
Demografia i skutki migracji
Pendżab Zachodni cechował się znaczną większością muzułmańską po 1947 roku, co było efektem wymiany ludności podczas podziału. Językiem najpowszechniejszym wśród mieszkańców był pendżabski; w urzędach i szkolnictwie używano także urdu i angielskiego. Proces migracji miał długotrwałe skutki społeczne i gospodarcze: osiedlanie się uchodźców, redystrybucja gruntów rolnych i konieczność szybkiego zapewnienia mieszkań i pracy dla przesiedleńców.
Gospodarka i infrastruktura
Gospodarka regionu opierała się przede wszystkim na rolnictwie — Pendżab od dawna był jednym z żyznych regionów subkontynentu, z intensywnym wykorzystaniem kanałów irygacyjnych, uprawą pszenicy, bawełny i innych roślin. Miasta takie jak Lahore, Multan czy Rawalpindi były ośrodkami handlu, rzemiosła i usług. Rozwój kolei i dróg po 1947 roku miał zasadnicze znaczenie dla przemieszczeń ludności i zaopatrzenia regionu.
Likwidacja prowincji i następstwa
W 1955 roku rząd Pakistanu wprowadził tzw. schemat "One Unit", który zlikwidował m.in. Pendżab Zachodni i połączył wszystkie zachodnie jednostki terytorialne w jedną jednostkę administracyjną — Zachodni Pakistan. To rozwiązanie miało na celu uproszczenie administracji i zrównoważenie politycznej wagi regionów Zachodu i Wschodu, ale spotkało się również z krytyką i oporem lokalnych elit. System "One Unit" został ostatecznie zniesiony w 1970 roku, a następnie przywrócono podziały prowincjonalne, w tym nową prowincję Pendżab, która obejmowała większość terytorium dawnego Pendżabu Zachodniego; dawny stan książęcy Bahawalpur został wcześniej włączony do struktur państwowych i ostatecznie zintegrowany w kolejnych latach.
Dziedzictwo
Pendżab Zachodni pozostawił trwały ślad w strukturze administracyjnej i społecznej współczesnego Pakistanu: jego terytorium i centra miejskie ukształtowały późniejszą prowincję Pendżab, a procesy migracyjne i przekształcenia gospodarcze z okresu 1947–1955 wpłynęły na demografię oraz kulturę regionu. Stolica prowincji, Lahore, zachowała rolę głównego ośrodka kulturalnego i edukacyjnego Pendżabu.
