W Niemczech powiat miejski (Kreisfreie Stadt lub Stadtkreis) to duże miasto, które wykonuje zarówno zadania gminy, jak i zadania powiatu — innymi słowy jest samodzielną jednostką administracyjną. Niemcy podzielone są na 429 powiatów. 313 powiatów to powiaty ziemskie (Landkreise, patrz Lista niemieckich powiatów ziemskich) i 116 powiatów miejskich (Kreisfreie Städte / Stadtkreise), które są wymienione poniżej. Dzięki temu podziałowi powiaty miejskie nie należą do powiatów ziemskich i realizują zadania samorządu powiatowego we własnym zakresie.
Nie jest częścią powiatu ziemskiego lub grodzkiego (niem. Kreis lub Landkreis).
Zakres zadań
Kreisfreie Städte przejmują typowe obowiązki powiatu oraz uprawnienia gminy. Do najczęstszych zadań należą:
- organizacja opieki społecznej i pomocy społecznej,
- prowadzenie szkół ponadpodstawowych i zawodowych oraz placówek kulturalnych,
- utrzymanie dróg powiatowych i komunikacji lokalnej,
- gospodarka odpadami i ochrona środowiska na poziomie powiatowym,
- wydawanie pozwoleń budowlanych i nadzór nad zabudową o znaczeniu ponadgminnym,
- zadania z zakresu porządku publicznego i bezpieczeństwa (np. niektóre instytucje sanitarne, inspekcje),
- planowanie przestrzenne obejmujące obszary miejskie i ich otoczenie.
Organizacja i władze
Kreisfreie Stadt ma własny organ wykonawczy i przedstawicielski. Organem ustawodawczym jest rada miejska (Stadtrat lub Gemeinderat zależnie od landu), a organem wykonawczym — zazwyczaj burmistrz ze specjalnym tytułem Oberbürgermeister w większych miastach. Administrację miejską tworzą wydziały odpowiadające za poszczególne obszary zadań (np. budownictwo, gospodarka komunalna, pomoc społeczna). W praktyce kreisfreie Städte realizują więc zarówno kompetencje typowe dla gminy, jak i te, które w Landkreisen wykonuje administracja powiatowa.
Różnice, nazewnictwo i szczególne przypadki
Terminologia może się różnić w poszczególnych krajach związkowych: w niektórych landach zamiast Kreisfreie Stadt używa się określenia Stadtkreis. Kryteria utworzenia powiatu miejskiego nie są jednak identyczne w całych Niemczech — decyzje zależą od prawa landowego. W praktyce wiele większych miast (np. Monachium, Kolonia, Frankfurt, Stuttgart, Düsseldorf, Lipsk, Drezno) jest powiatami miejskimi, ale zdarzają się też mniejsze miasta o statusie kreisfreier Stadt — wynik jest historyczny i polityczny, a nie wyłącznie zależny od liczby mieszkańców.
W niektórych stanach istnieje jeszcze jeden szczebel władzy, Regierungsbezirk, czyli okręg rządowy. Kilka okręgów miejskich i wiejskich jest połączonych w jeden okręg Regierungsbezirk, który wykonuje niektóre z ich zadań, w szczególności sprawy związane z planowaniem przestrzennym, które mogą dotyczyć kilku okręgów.
Warto też odróżnić powiaty miejskie od tzw. państw-miast (np. Berlin, Hamburg, Brema), które jako kraje związkowe mają odrębny status i własne struktury administracyjne — formalnie nie są one „Kreisfreien Städten” w tym samym sensie jak pozostałe miasta.
Są one odpowiednikiem niezależnego miasta w Stanach Zjednoczonych lub jednostki administracyjnej w Zjednoczonym Królestwie.