Behawioryzm to nurt w psychologii i badaniach zachowania, który koncentruje się na tym, co można bezpośrednio zaobserwować i mierzyć. Behawioryści analizują zależności między bodźcami a reakcjami oraz wpływ doświadczeń na zmianę zachowań, pomijając w swojej metodologii wewnętrzne stany psychiczne, których nie da się bezpośrednio zaobserwować.

Definicja i podstawowe założenia

W klasycznym behawioryzmie nie uwzględniano elementów takich jak stany umysłu, traktując je jako trudne do empirycznego zbadania. Mimo że wiemy dziś, iż umysł i procesy poznawcze wpływają na zachowanie, behawioryści twierdzili, że zachowania można badać rzetelnie bez odwoływania się do fizjologii czy do teorii abstrakcyjnych, np. teorii umysłu. Z definicji wszystkie zachowania są obserwowalne i weryfikowalne eksperymentalnie.

Jednym z centralnych przekonań klasycznego behawioryzmu było stwierdzenie, że większość ludzkich zachowań jest wynikiem uczenia się. Behawioryści wyjaśniali zachowanie przez operowe uwarunkowania i klasyczne uwarunkowanie — czyli przez wpływ poprzednich doświadczeń. W tej tradycji pomijano istotną rolę instynktów (wrodzonych skłonności żywego organizmu) czy wrodzonych predyspozycji; nie oznaczało to jednak automatycznego odrzucenia dziedziczności, a raczej skupienie na tym, co można kontrolować i zmieniać poprzez uczenie się. Z tego punktu widzenia funkcjonowała też koncepcja tzw. pustego łupka — przekonanie, że dzieci rodzą się bez z góry określonej treści umysłowej: doświadczenie i wiedza są w dużej mierze nabywane w toku rozwoju. Założenie "pustych łupków" jest kontrastowane przez współczesną psychologię ewolucyjną, która wskazuje na wpływ uwarunkowań biologicznych i adaptacyjnych.

Krótka historia i najważniejsze postaci

Za pionierów badań związanych z behawioryzmem i badaniem uczenia się uznaje się m.in.: C. Lloyd Morgan, Ivan Pavlov, Edward Thorndike, John B. Watson i B.F. Skinner. Ich prace ukształtowały zarówno teorię, jak i metody eksperymentalne psychologii behawioralnej.

Pavlov opisał mechanizmy klasycznej kondycji, pokazując, jak neutralny bodziec (np. dźwięk dzwonka) po powtarzanym łączeniu z bodźcem bezwarunkowym (np. pokarmem) staje się bodźcem warunkowym wywołującym reakcję warunkową (np. ślinienie się u psa). Thorndike wprowadził pojęcie prób i błędów oraz prawa efektu (zachowania prowadzące do pozytywnych skutków utrwalają się). Watson, odrzucając introspekcję, postulował, że psychologia powinna ograniczyć się do metod eksperymentalnych i obserwowalnych faktów. Badania B.F. Skinnera rozwinęły natomiast koncepcję warunkowania operantowego, kładąc nacisk na kształtowanie zachowań poprzez wzmocnienia.

Kluczowe techniki i pojęcia

  • Klasyczne (Pawłowowskie) warunkowanie — polega na łączeniu bodźca neutralnego z bodźcem bezwarunkowym, co prowadzi do nabycia przez bodziec neutralny zdolności wywoływania określonej reakcji.
  • Operantowe (instrumentalne) warunkowanie — zachowanie jest kształtowane przez jego konsekwencje: wzmocnienia zwiększają prawdopodobieństwo zachowania, a kary — zmniejszają. Wyróżnia się wzmocnienia pozytywne (dodanie przyjemnego bodźca) i negatywne (usunięcie nieprzyjemnego bodźca).
  • Kształtowanie (shaping) — stopniowe nagradzanie kolejnych przybliżeń do pożądanego zachowania.
  • Generalizacja i dyskryminacja — generalizacja to występowanie reakcji w odpowiedzi na bodźce podobne do warunkujących; dyskryminacja to rozróżnianie bodźców i reagowanie tylko na ten właściwy.
  • Wygaszanie (extinction) — osłabienie zachowania wskutek braku wzmocnienia.
  • Harmonogramy wzmocnień — różne schematy (np. stała/zmienna częstotliwość, stały/zmienny interwał) wpływają na tempo uczenia się i odporność zachowań na wygaszanie.

Zastosowania terapeutyczne i praktyczne

Ideałami behawioralnymi opierają się liczne interwencje terapeutyczne i praktyczne programy modyfikacji zachowania. Współczesna terapia poznawczo-behawioralna wykorzystuje techniki behawioralne w połączeniu z interwencjami poznawczymi. Do zastosowań należą m.in.:

  • terapie lęku i fobii — techniki takie jak systematyczna desensytyzacja, ekspozycja z powstrzymaniem reakcji; behawioralne metody ekspozycji pomagają zmniejszyć lęki i fobiami, jak również w pracy z niektórymi formami uzależnień;
  • programy nagród i token economies — stosowane w szkołach, zakładach opiekuńczych i placówkach terapeutycznych do wzmacniania pożądanych zachowań;
  • Applied Behavior Analysis (ABA) — modelem terapeutycznym szeroko stosowanym np. w pracy z dziećmi z zaburzeniami ze spektrum autyzmu;
  • modyfikacja zachowań w edukacji i szkole — techniki motywacyjne, systemy wzmocnień;
  • rehabilitacja i trening zwierząt — wykorzystanie warunkowania klasycznego i operantowego w tresurze i terapii behawioralnej u zwierząt.

Krytyka i dziedzictwo

Jako teoria naukowa klasyczny behawioryzm został w dużej mierze zastąpiony przez psychologię poznawczą, która zwróciła uwagę na wewnętrzne procesy poznawcze, pamięć, myślenie i reprezentacje umysłowe. Krytyka dotyczyła głównie pomijania mechanizmów poznawczych i biologicznych, które wpływają na zachowanie. Mimo to idee behawioralne nadal wpływają na praktykę terapeutyczną i metody badawcze — współczesne orientacje często łączą elementy behawioralne z poznawczymi (np. CBT).

Współczesne nurty rozszerzyły też behawiorystyczne podejście o badania nad neurologicznymi i genetycznymi podstawami zachowania, co częściowo odpowiada na wcześniejsze spory dotyczące roli dziedziczności i wrodzonych predyspozycji. W nauce funkcjonują dziś odmienne formy behawioryzmu, np. behawioryzm metodologiczny i radykalny behawioryzm Skinnera, a także rozwijające się pole analizy zachowania (behavior analysis), które łączy teorię z praktycznymi zastosowaniami.

Podsumowanie

Behawioryzm pozostawił trwały ślad w psychologii: dostarczył rygorystycznych metod badawczych i praktycznych technik modyfikacji zachowania. Chociaż jego pierwotne założenia dotyczące całkowitego pomijania procesów wewnętrznych zostały zrewidowane, jego narzędzia (uwarunkowanie klasyczne i operantowe, wzmocnienia, kształtowanie) nadal stanowią fundament wielu terapii i programów edukacyjnych.