Południowy Tyrol (Alto Adige) — autonomiczna prowincja, języki, Bolzano

Południowy Tyrol, znany także pod włoską nazwą Alto Adige (niemiecki: Südtirol), jest autonomiczną prowincją w północnych Włoszech. Wraz z prowincją Trento, tworzy region Trentino-Alto Adige/Südtirol. Powierzchnia prowincji wynosi około 7 398 km², a liczba mieszkańców to około 530–535 tysięcy (dane z początku XXI wieku i pierwszej połowy 2020‑tych). Stolicą jest miasto Bolzano (niemiecko: Bozen). Prowincja graniczy na zachodzie ze Szwajcarią (Graubünden) i regionem (Lombardia), na północy z Austrią (Tyrol i Salzburg na), a na południu z prowincją Trentino oraz regionem Veneto na.

Mimo że Południowy Tyrol jest częścią państwa włoskiego, większość ludności posługuje się językiem niemieckim. Według spisu z 2011 roku ok. 69% mieszkańców zadeklarowało niemiecki jako język ojczysty, około 26% — włoski, a około 4–5% — język ladyński (ladino). W praktyce koncentracja mówiących po włosku jest najsilniejsza w większych miastach, zwłaszcza w Bolzano i Merano (Meran). Włosk i niemiecki są uznanymi językami urzędowymi prowincji; w częściach dolin górskich (m.in. Val Gardena, Val Badia) urzędowym językiem jest także ladino. Południowy Tyrol bywa nazywany po angielsku „South Tyrol”, natomiast niemieccy i ladinijscy mieszkańcy zwykle używają nazwy Südtirol.

Oficjalna nazwa to Prowincja Bolzano (w języku włoskim): Provincia autonoma di Bolzano - Alto Adige; w języku niemieckim: Autonome Provinz Bozen - Südtirol; w ladinie: Provinzia autonoma de Balsan/Bulsan - Südtirol.

Południowy Tyrol/Alto Adige posiada szeroką autonomię przewidzianą w specjalnym statucie, który zwiększa kompetencje prowincji względem włoskiego rządu centralnego. Dzięki temu prowincja ma własne ustawodawstwo i szerokie uprawnienia w dziedzinach takich jak edukacja, planowanie przestrzenne, kultura, ochrona środowiska, transport i administracja lokalna. Autonomia powstała w wyniku porozumień powojennych (m.in. porozumienie Gruber–De Gasperi) i została rozbudowana w latach 60. i 70. XX wieku; jej wdrożenie i praktyczne wykonanie w znacznym stopniu zabezpieczyły prawa mniejszości niemieckojęzycznej i ladinijskiej.

Z politycznego punktu widzenia Południowy Tyrol jest znany z dominacji Południowotyrolskiej Partii Ludowej (Südtiroler Volkspartei, SVP), która od zakończenia II wojny światowej odgrywała główną rolę w lokalnym życiu politycznym. Na stanowisku ministra‑przewodniczącego (Landeshauptmann/President) prowincji od 2014 roku pełni funkcję Arno Kompatscher (SVP) — wcześniej, w latach 1989–2008, urząd ten piastował Luis Durnwalder. Rządy prowincji opierają się na systemie proporcjonalnego przydziału miejsc w administracji publicznej i obsady stanowisk zgodnie z kluczami językowymi, co ma na celu ochronę równouprawnienia grup językowych.

Geografia Południowego Tyrolu jest górzysta — obszar obejmuje fragmenty Alp i słynnych Dolomitów (część UNESCO). Najwyższe pasma, doliny rzeczne (głównie dolina rzeki Adyga/Adige) oraz liczne przełęcze tworzą dobre warunki dla turystyki pieszej, narciarstwa i sportów górskich. Ważniejsze miasta i ośrodki to poza Bolzano m.in. Merano, Bressanone (Brixen), Brunico (Bruneck) i Vipiteno (Sterzing).

Gospodarka prowincji jest jedną z najsilniejszych w regionie: opiera się na turystyce (zarówno zimowej, jak i letniej), rolnictwie (znaczna produkcja jabłek — Południowy Tyrol jest jednym z głównych obszarów produkcji jabłek we Włoszech), sadownictwie, winnictwie w dolinach, przemyśle przetwórczym oraz energetyce wodnej. Poziom PKB per capita i wskaźniki zatrudnienia należą do jednych z najwyższych we Włoszech.

W praktyce autonomia prowincji przejawia się także w dwujęzycznej (czasem trójjęzycznej) edukacji, administracji i oznakowaniu drogowym; instytucje publiczne prowadzą swoje usługi zarówno po niemiecku, jak i po włosku, a w gminach ladinijskich dostępne są także usługi w ladino. System szkolny umożliwia wybór języka wykładowego (niemiecki lub włoski), co wpływa na zachowanie i rozwój tożsamości językowych mieszkańców.

Południowy Tyrol jest atrakcyjnym miejscem zamieszkania i odwiedzin ze względu na wysoką jakość życia, dobrze rozwiniętą infrastrukturę turystyczną, bogactwo krajobrazowe i unikalne połączenie kultur niemieckiej, włoskiej i ladinijskiej.