Wężowidła (Raphidioptera): opis, budowa, występowanie i gatunki

Wężowidła (Raphidioptera) — budowa, cechy, rozmieszczenie i przegląd gatunków. Poznaj morfologię, biologię i występowanie tych unikatowych, rzadkich owadów.

Wężowidła (Raphidioptera) to niewielki rząd owadów należący do grupy rzędu Endopterygoty. Są blisko spokrewnione z Megaloptera i Neuroptera i razem z nimi tworzą klad Neuropterida. Wężowidła wyróżniają się smukłą sylwetką i charakterystycznym wydłużeniem przedplecza, co daje efekt „szyi”.

Istnieje około 210 żyjących gatunków, zgrupowanych w kilku rodzinach (najważniejsze to Raphidiidae i Inocelliidae). Większość gatunków to niewielkie owady o długości ciała od kilku milimetrów do około 15–20 mm.

Wygląd i budowa

Typowy przedstawiciel ma smukłą głowę osadzoną na bardzo wydłużonym prothoraxie (stąd potoczna nazwa „wężowidła” – przypominają „szyję”). Cechy morfologiczne:

• dwie pary podobnych, przezroczystych skrzydeł o wyraźnym, siatkowatym unerwieniu, często trzymane w spoczynku płasko wzdłuż ciała,
• długie, cienkie czułki — zwykle nitkowate, służące do wyczuwania ofiar i partnerów,
• gryzący aparat gębowy przystosowany do drapieżnictwa,
• u samic wydłużony, rurkowaty aparat składania jaj — w tekście często nazywany jajnikiem (jajowodem/owiposytorem),
• larwy wydłużone, drapieżne, aktywne, zwykle zewnętrznie podobne do dorosłych pod względem sposobu żerowania (stadium larwalne żyje i poluje w szczelinach kory, pod ściółką).

Występowanie i siedliska

Wężowidła występują głównie na półkuli północnej, w umiarkowanych strefach Europy, Azji i Ameryki Północnej. Są rzadkie lub nieobecne w regionach tropikalnych i południowej półkuli. Preferują wilgotne lasy liściaste i mieszane, z dużą ilością martwego drewna i szczelin pod korą, gdzie składane są jaja i rozwijają się larwy. Spotyka się je także przy strumieniach, na krzewach i niskiej roślinności, rzadko latają daleko od drzew.

Tryb życia i rozwój

Wężowidła są drapieżne zarówno jako larwy, jak i jako imagines (owady dorosłe). Polują na małe bezkręgowce — m.in. roztocza, mszyce, małe chrząszcze i inne drobne owady. Są aktywne głównie w ciągu dnia, choć niektóre gatunki bywają aktywne także w zmierzchu.

Cykl życiowy:

• samica używa owiposytora do złożenia jaj w szczelinach kory lub w roślinnych szczelinach,
• jaja często przezimowują, a wylęg larw następuje wiosną,
• larwy są wydłużone, ruchliwe i drapieżne; rozwój może trwać od kilku miesięcy do kilku lat, w zależności od gatunku i warunków środowiskowych,
• poczwarka powstaje w kryjówce (pod korą, w glebie) i przekształca się w dorosłego owada, który ma stosunkowo krótki okres aktywności — zazwyczaj kilka tygodni do kilku miesięcy.

Systematyka i gatunki

Rząd Raphidioptera obejmuje niewielką liczbę rodzin i rodzajów. Najważniejsze współczesne rodziny to:

• Raphidiidae — liczne gatunki występujące przede wszystkim w Eurazji i Ameryce Północnej,
• Inocelliidae — mniejsze, mniej liczne rodziny z kilkoma charakterystycznymi gatunkami.

Poza formami żyjącymi, znany jest także bogaty zapis kopalny (rodziny wymarłe, np. Mesoraphidiidae), sięgający mezozoiku — wiele wczesnych wężowideł opisano z inkluzji w bursztynach i z osadów kredowych.

Znaczenie i ochrona

Wężowidła pełnią rolę naturalnych wrogów drobnych szkodników (np. mszyc), więc są korzystne dla ekosystemów leśnych i upraw ogrodniczych. Nie stanowią zagrożenia dla ludzi ani zwierząt domowych.

Niektóre gatunki mają ograniczony zasięg i są wrażliwe na utratę siedlisk (wylesianie, intensywne oczyszczanie lasów z martwego drewna). Ochrona ich siedlisk oraz zachowanie martwego drewna w lasach sprzyja utrzymaniu populacji wężowideł.

Ciekawostki

• Nazwa „wężowidła” pochodzi od ich wydłużonej szyi (prothorax), która przypomina szyję węża.
• Mimo potocznego określenia „mucha”, wężowidła nie są muchami (Diptera) — należą do odrębnego rzędu owadów.

Podsumowując, Raphidioptera to niewielka, lecz interesująca grupa drapieżnych owadów leśnych, ważna ekologicznie i ciekawa z punktu widzenia badań taksonomicznych i paleontologicznych.

Szukaj według litery