Znaki chińsko-wietnamskie (wietnamski: Hán Nôm) to znaki zapożyczone z systemu chińskiego lub tworzone na jego wzór, które bywają czytane według wymowy wietnamskiej bądź chińskiej. Kiedy używa się ich do zapisu języka wietnamskiego, mówi się o piśmie Nôm. Te same znaki mogą też funkcjonować w kontekście chińskim — wtedy otrzymują czytanie chińsko-wietnamskie (tzw. Hán‑Việt lub Han‑Viet), które pozwala Wietnamczykom odczytywać teksty zapisane znakami chińskimi. System Han‑Viet jest zbiorem historycznych fonetycznych odczytań tych znaków w języku wietnamskim; pełni funkcję podobną do systemów czytań sino-lokalskich (np. japońskiego on'yomi), ale nie jest to system fonetycznego zapisu na kształt pinyinu.

Historia i rozwój

Niektóre z tych znaków używane są również w Chinach, inne powstały lub zyskały szczególne znaczenie dopiero w Wietnamie. Chińskie znaki trafiły na teren dzisiejszego Wietnamu w starożytności — znaczne wpływy kulturowe i administracyjne zaczęły się po podboju regionu przez Imperium Han w 111 r. p.n.e. Po odzyskaniu niezależności (około roku 939) elity wietnamskie nadal używały klasycznych znaków chińskich (Hán văn) do oficjalnych dokumentów, literatury, nauki i administracji przez wiele stuleci.

Równolegle z użyciem znaków chińskich rozwijało się krajowe pismo Nôm, czyli system znaków i zapisów stworzonych lub zaadaptowanych do zapisu wietnamskiego języka mówionego. Wielu znaków Nôm nie było używanych w Chinach — niektóre zostały wymyślone w Wietnamie jako znaki fonetyczno-semantyczne, inne powstały przez kombinację elementów istniejących znaków. Dzięki temu możliwe było zapisanie bogatej literatury wietnamskiej w rodzimej mowie (przykładem są utwory klasyczne takie jak Truyện Kiều).

System Han‑Viet (Hán‑Việt)

Han‑Viet to ustandaryzowany zbiór odczytań chińskich znaków w języku wietnamskim. Wiele słów w języku wietnamskim pochodzi z chińszczyzny i zachowało odrębne, historyczne wymowy sino-wietnamskie; dzięki nim Wietnamczycy mogli czytać teksty zapisane znakami chińskimi bez potrzeby znajomości współczesnej chińskiej wymowy. System ten działa na zasadzie przeniesienia dźwięków i często łączenia ich z lokalną fonetyką — podobnie jak inne systemy realizujące odczyty sino‑lokalne, lecz nie jest to fonetyczny alfabet ani pełna romanizacja.

Przejście na alfabet łaciński i instytucje badające Hán‑Nôm

W XX wieku, pod wpływem reform edukacyjnych i kolonialnych oraz pracy misjonarzy i lingwistów, Wietnam przeszedł od tradycyjnych znaków do alfabetu łacińskiego (Quốc Ngữ). Proces ten przyspieszył na początku XX wieku i w latach dwudziestych XX wieku stał się powszechną formą zapisu — co przyczyniło się do stopniowego zaniku codziennego użycia znaków Hán i Nôm.

Aby zachować i badać tradycyjne rękopisy i napisy, w Hanoi powstał Instytut Hán‑Nôm. Instytut został założony w 1970 r. i zajmuje się gromadzeniem, katalogowaniem i analizą dokumentów pisanych pismem tradycyjnym oraz popularyzacją wiedzy o piśmie chińsko‑wietnamskim.

Unicode i cyfryzacja

W miarę digitalizacji dziedzictwa kulturowego pojawiła się potrzeba ujednoliconego kodowania znaków Hán‑Nôm w systemach komputerowych. Instytut Hán‑Nôm przekazał wykaz 19 981 znaków chińsko‑wietnamskich do Unicode w celu ich zakodowania i udostępnienia w formie elektronicznej. Z przekazanej listy wydzielono również podstawowy zestaw 9 299 znaków, często określany jako Nôm Ideographs, który posłużył do rozpoczęcia formalnego procesu włączania znaków Nôm do standardu Unicode. Dzięki temu coraz więcej znaków Hán i Nôm jest dziś dostępnych w cyfrowych czcionkach i bazach danych, co ułatwia badania historyczne oraz konserwację manuskryptów.

Współczesne znaczenie

  • Pismo Hán‑Nôm ma dziś przede wszystkim znaczenie historyczne i kulturowe — jest przedmiotem badań językoznawczych, historycznych i literackich.
  • Znaki te występują w zabytkach, inskrypcjach, tekstach religijnych i literackich, dlatego ich cyfryzacja pomaga w udostępnianiu źródeł i pracy naukowej.
  • System Han‑Viet nadal wpływa na słownictwo współczesnego języka wietnamskiego: wiele wyrazów technicznych i oficjalnych ma etymologię sino‑wietnamską.

Dzięki wysiłkom archiwistów i specjalistów od Unicode dostęp do zasobów Hán‑Nôm jest coraz łatwiejszy — zarówno dla badaczy, jak i dla zainteresowanych historią i kulturą Wietnamu.