Samouszkodzenie (SI) lub samookaleczenie (SH) to celowe zadawanie sobie obrażeń ciała. Ten rodzaj krzywdzenia nie musi być równoznaczny z próbą samobójczą, chociaż osoby, które się okaleczają, częściej doświadczają myśli i zachowań suicydalnych niż osoby, które tego nie robią. U niektórych osób samouszkodzenia pełnią funkcję przetrwania — pomagają znieść emocje, które wydają się nie do wytrzymania — jednak w skrajnych przypadkach mogą prowadzić do poważnych powikłań, a nawet śmierci.

Dlaczego ludzie się okaleczają?

Nie ma jednej przyczyny samookaleczenia — zwykle to wynik złożenia wielu czynników. Częste funkcje i motywacje obejmują:

  • regulację emocji: chęć uwolnienia nieznośnych emocji lub złagodzenia napięcia;
  • przerwanie stanu dysocjacji, uczucia nierealności lub odrętwienia — działanie fizyczne pomaga przywrócić poczucie bycia "obecnym";
  • samokaranie — odpłata za poczucie winy lub wstydu;
  • komunikowanie potrzeby pomocy, kiedy brak umiejętności werbalnego wyrażenia cierpienia;
  • uzyskanie poczucia kontroli w sytuacji, która wydaje się niekontrolowana;
  • objaw innych problemów psychicznych lub doświadczeń traumatycznych, np. molestowania fizycznego lub molestowania seksualnego.

Samookaleczenie często występuje w kontekście innych trudności, takich jak zaburzenia nastroju, zaburzenia osobowości, zaburzenia odżywiania, uzależnienia czy niska samoocena i perfekcjonizm.

Jakie są najczęstsze formy samouszkodzeń?

  • cięcie się ostrymi przedmiotami;
  • parzenie (np. gorącą wodą, papierosem);
  • udarzanie się lub uderzanie głową;
  • drapanie lub wyrywanie skóry;
  • picia lub inhalacje toksycznych substancji (w kontekście samouszkodzeń chemicznych).

Objawy i sygnały ostrzegawcze

Samookaleczenie bywa ukrywane, ale można zauważyć pewne oznaki:

  • często pojawiające się świeże rany, zadrapania, blizny w tych samych miejscach;
  • ubrania nieadekwatne do temperatury (np. długie rękawy latem) maskujące rany;
  • ępaczwy strach przed dotykiem, unikanie zajęć sportowych lub kąpieli publicznych;
  • izolacja społeczna, nagłe zmiany nastroju, zwiększona drażliwość;
  • posiadanie ostrych przedmiotów bez jasnego powodu, ukrywanie narzędzi do samouszkodzeń;
  • mówienie o beznadziejności, poczuciu bycia "złamanym" lub bezwartościowym — to mogą być sygnały zwiększonego ryzyka.

Co robić, gdy ktoś się samookalecza?

Jeśli podejrzewasz, że ktoś bliski się okalecza, możesz pomóc w kilku prostych krokach:

  • Zadbaj o bezpieczeństwo. Jeśli istnieje bezpośrednie niebezpieczeństwo życia lub ryzyko poważnego urazu, zadzwoń po pomoc medyczną lub służby ratunkowe.
  • Porozmawiaj spokojnie. Wyraź troskę bez oceniania: np. "Martwię się o ciebie. Czy chciał(a)byś mi o tym opowiedzieć?"
  • Słuchaj aktywnie. Daj przestrzeń do mówienia, nie przerywaj i nie minimalizuj uczuć.
  • Unikaj banałów i moralizowania. Zdania typu "Przestań, to głupie" zwykle zniechęcają do otwartości.
  • Pomóż znaleźć pomoc. Zachęć do kontaktu z lekarzem, psychologiem, psychiatrą lub innym specjalistą; w kryzysie można też skorzystać z telefonów zaufania i punktów pomocy kryzysowej.
  • Zadbaj o swoje granice. Wspieranie kogoś w kryzysie może być obciążające — szukaj wsparcia także dla siebie.

Kiedy i gdzie szukać profesjonalnej pomocy?

  • gdy samookaleczenia są powtarzalne, nasilone lub prowadzą do poważnych obrażeń;
  • gdy pojawiają się myśli lub plany samobójcze;
  • gdy samouszkodzenia wynikają z traumy, nasilonego lęku, depresji lub innych zaburzeń psychicznych.

Leczenie może obejmować psychoterapię (np. terapie uczące regulacji emocji, takie jak DBT — terapia dialektyczno-behawioralna, terapia poznawczo-behawioralna), interwencje kryzysowe, leczenie farmakologiczne w razie współistniejących zaburzeń nastroju oraz prace nad umiejętnościami radzenia sobie z emocjami i strategiami zastępczymi. W przypadkach urazów czy zakażeń konieczna jest pomoc medyczna.

Podstawowa pierwsza pomoc przy świeżych ranach

  • zatrzymaj krwawienie poprzez ucisk czystą gazą lub opatrunkiem;
  • przemyj ranę czystą wodą (unikaj silnych środków drażniących);
  • załóż jałowy opatrunek;
  • skonsultuj się z lekarzem, jeśli krwawienie nie ustaje, rana jest głęboka, zanieczyszczona szkłem, igłami lub istnieje ryzyko zakażenia;
  • jeśli jesteś osobą niepewną, zawsze lepiej skontaktować się z pogotowiem lub udać się na ostry dyżur.

Jak zmniejszać ryzyko nawrotów

  • nauczenie się technik regulacji emocji (oddech, uziemianie, alternatywne działania fizyczne np. ściskanie lodu w ręku);
  • tworzenie planu bezpieczeństwa z listą osób i miejsc do kontaktu w kryzysie;
  • praca z terapeutą nad traumą, umiejętnościami interpersonalnymi i mechanizmami radzenia sobie;
  • usuwanie z zasięgu łatwo dostępnych narzędzi do samookaleczeń, jeśli to możliwe i bezpieczne;
  • wzmacnianie sieci wsparcia: rodzina, przyjaciele, grupy wsparcia.

Uwagi końcowe

Samookaleczenie jest sygnałem, że osoba doświadcza dużego cierpienia i potrzebuje wsparcia. Choć bywa trudno rozpoznać przyczynę, empatia, bezpieczna rozmowa i pomoc specjalistyczna często przynoszą ulgę i prowadzą do zmniejszenia impulsów do krzywdzenia siebie. Jeśli Ty lub ktoś bliski znajdujecie się w bezpośrednim niebezpieczeństwie lub macie myśli samobójcze, szukajcie natychmiastowej pomocy medycznej.