Ruhollah Chomeini — ajatollah, przywódca rewolucji islamskiej (1902–1989)

Ruhollah Chomeini — ajatollah i przywódca rewolucji islamskiej (1902–1989). Duchowy lider, poeta i kluczowa postać współczesnego Iranu, która zmieniła bieg historii.

Ajatollah Chomeini urodził się jako Sayyed Ruhollah Mustafavi Khomeini 24 września 1902 r. w Khomein w środkowym Iranie (wówczas Persja), a zmarł 3 czerwca 1989 r. (perski: روح الله موسوی خمینی). Znany był również jako "Imam Chomeini". Był wpływowym uczonym szyickim (marjaʿ) i politycznym przywódcą rewolucji islamskiej w 1979 roku, po której stał się pierwszym Najwyższym Przywódcą (Supreme Leader) nowo powstałej Islamskiej Republiki Iranu.

Wczesne życie i działalność naukowa

Pochodził z rodziny duchownych szyickich i od młodości kształcił się w tradycyjnych seminariach religijnych (hawza). Studiował m.in. w ośrodkach naukowych w Araku i Qom, gdzie zdobył autorytet jako wykładowca i wydawca prac teologicznych. Jako ajatollah był uznawany za jednego z czołowych uczonych szyickich swoich czasów; zajmował się zarówno prawem islamskim, jak i teologią oraz etyką.

Sprzeciw wobec rządów Szacha i okres wygnania

W latach 60. i 70. Chomeini otwarcie krytykował monarchię Mohammad Reza Pahlaviego oraz politykę modernizacji i prozachodnią orientację rządu. Po wystąpieniach i aresztowaniach w latach 1963–1964 został zmuszony do opuszczenia kraju; przebywał kolejno na wygnaniu w Turcji, a następnie w irackim Najafie oraz – w latach bezpośrednio poprzedzających rewolucję – we Francji (Neauphle-le-Château). Z wygnania kierował działalnością opozycyjną, wygłaszał przemówienia i publikował teksty sprzeciwiające się reżimowi Szacha, zyskując ogromne poparcie wśród części społeczeństwa.

Rewolucja 1979 i kształtowanie władzy

Po masowych protestach i upadku monarchii Chomeini powrócił do Iranu w lutym 1979 r. Jego zwolennicy przeprowadzili referendum, które doprowadziło do ustanowienia Islamskiej Republiki Iranu. Wprowadzono konstytucję opartą na koncepcji velayat-e faqih (rządy prawników/zgodnie z ideą „władzy jurysdykcji uczonych”), w której Najwyższy Przywódca uzyskał szerokie uprawnienia nad instytucjami państwowymi, armią i polityką zagraniczną. Chomeini stał się symbolem nowego porządku politycznego i religijnego w Iranie.

Polityka wewnętrzna i społeczne reformy

W pierwszych latach po rewolucji wprowadzono daleko idące zmiany społeczne i kulturowe: islamizacja szkolnictwa i życia publicznego (m.in. tzw. rewolucja kulturalna), obowiązkowy ubiór dla kobiet (m.in. nakaz noszenia hidżabu), restrykcje wobec mediów i wolności słowa oraz represje wobec ugrupowań politycznych o odmiennych poglądach (lewicowych, liberalnych i monarchistycznych). Polityka rządu i stosowanie kar wobec przeciwników politycznych spotkały się z ostrą krytyką organizacji praw człowieka i społeczności międzynarodowej; jednym z najbardziej kontrowersyjnych epizodów były masowe egzekucje więźniów politycznych pod koniec lat 80.

Polityka zagraniczna i wojna z Irakiem

W 1980 r. Irak pod wodzą Saddama Hussajna dokonał inwazji na Iran, co zapoczątkowało osiem lat wyniszczającej wojny (1980–1988). Chomeini odegrał kluczową rolę w mobilizacji społeczeństwa do tzw. wojny obronnej (ramazan-e moqâvemat), prowadząc kraj przez konflikt, który pociągnął za sobą ogromne straty ludzkie i materialne. Jego polityka wobec świata zachodniego i bliskowschodnich przeciwników była często konfrontacyjna; rewolucja przyczyniła się też do przeorientowania stosunków międzynarodowych Iranu.

Dzieła, poezja i piśmiennictwo

Chomeini oprócz działalności politycznej był też poetą; jego wiersze zostały zebrane w Imam Divan. Był autorem licznych traktatów religijnych, komentarzy prawnych, przemówień i listów. Do jego najbardziej znanych pism polityczno-teologicznych należy koncepcja velayat-e faqih, opisana w pracach i przemówieniach, które miały zasadniczy wpływ na kształt władz w Islamskiej Republice.

Śmierć i następstwo

Chomeini zmarł na raka jelit i atak serca 3 czerwca 1989 r. w Teheranie w wieku 87 lat. Po jego śmierci funkcję Najwyższego Przywódcy objął Ali Chamenei (Ali Khamenei), po odpowiednich zmianach konstytucyjnych. Chomeini został pochowany w Teheranie; jego grób stał się miejscem pamięci i pielgrzymek zwolenników.

Ocena i dziedzictwo

Ruhollah Chomeini pozostaje postacią kontrowersyjną i ­polaryzującą: dla zwolenników jest reformatorem i symbolem niezależności narodowej oraz moralnego przywództwa, dla krytyków — autokratą, którego rządy wiązały się z ograniczaniem wolności obywatelskich i represjami politycznymi. Jego idee i instytucje, które pomógł ustanowić, kształtują polityczne i społeczne życie Iranu do dziś.

Najważniejsze daty w skrócie:

• 24 IX 1902 — urodzony w Khomein
• lata 60.–70. — krytyka rządu i aresztowania, przymusowe wygnanie
• 1979 — powrót do Iranu i zwycięstwo rewolucji
• 1979–1989 — pełnienie funkcji Najwyższego Przywódcy Islamskiej Republiki Iranu
• 3 VI 1989 — śmierć w Teheranie

Pytania i odpowiedzi

P: Kim był ajatollah Chomeini?

P: Kiedy i gdzie urodził się ajatollah Chomeini?

P: Jak naprawdę nazywał się Ajatollah Chomeini?

P: Jaki był pseudonim ajatollaha Chomeiniego?

P: Jaki był zawód Ajatollaha Chomeiniego poza polityką?

P: Jaka była przyczyna śmierci ajatollaha Chomeiniego?

P: Czy istnieje zbiór wierszy ajatollaha Chomeiniego?

Szukaj według litery