Aleksander I pełnił funkcję szóstego papieża Kościoła katolickiego – oficjalny tytuł to Biskup Rzymu. Dokładne daty jego pontyfikatu nie są pewne; zwykle przyjmuje się, że sprawował urząd około 109–116 n.e. (naszej ery).
Panowanie i źródła
O Aleksandrze I wiadomo jedynie z nielicznych, późniejszych źródeł. Główne informacje pochodzą z takich dzieł jak późnoantyczny Liber Pontificalis (spis papieży sporządzony w VI wieku) oraz z tradycji liturgicznej przekazywanej w zakonnych i kościelnych tekstach. Z tych materiałów wyłania się obraz biskupa Rzymu działającego w pierwszych dekadach II wieku, jednak brak jest współczesnych dokumentów bezpośrednio opisujących jego działalność.
Przypisywane innowacje liturgiczne
W zamieszczonych od VI wieku przekazach Aleksandrowi I przypisuje się wprowadzenie do rzymskiej liturgii pewnych formuł używanych podczas Komunii Świętej. Miał rzekomo wprowadzić słowa pochodzące z Nowego Testamentu, które uważa się za słowa Jezusa Chrystusa wypowiedziane podczas Ostatniej Wieczerzy („To jest Ciało moje… To jest Krew moja…”). Tradycja łączy też jego osobę z zapoczątkowaniem zwyczaju błogosławienia domów wodą, później rozumianą jako woda święcona – wodą pobłogosławioną przez papieża lub jakiegokolwiek księdza.
Współcześni historycy i liturgiści są jednak ostrożni w przyjmowaniu tych przypisów dosłownie: wiele z tych praktyk rozwijało się stopniowo i mogło istnieć wcześniej, a przypisywanie ich jednemu papieżowi jest najczęściej wynikiem późniejszej redakcji i ujednolicania tradycji.
Kult i stopień świętości
Kościół katolicki uczynił go świętym, a jego wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 3 maja. W tradycji patrystycznej i hagiograficznej bywa również określany jako męczennik, lecz brak jest pewnych źródeł potwierdzających męczeńską śmierć. Aleksander I jest czczony także w tradycji prawosławnej jako święty.
Ocena historyczna
Ze względu na skąpość danych historycznych postać Aleksandra I pozostaje w dużej mierze owiana legendą. Przypisywane mu zmiany liturgiczne świadczą raczej o tym, jak późniejsze pokolenia postrzegały źródła swojej praktyki religijnej, niż o bezspornych faktach biograficznych. Mimo to jego imię figuruje w tradycyjnym katalogu biskupów Rzymu i stanowi element kontinuum wczesnego Kościoła rzymskiego.