W geometrii równoległościan (parallelepiped) jest trójwymiarową figurą wypukłą utworzoną przez sześć ścian, z których każda jest równoległobokiem. Można go traktować jako trójwymiarny odpowiednik równoległoboku, tak jak sześcian jest odpowiednikiem kwadratu, a prostopadłościan — odpowiednikiem prostokąta. W geometrii afinicznej kąty nie są rozróżniane, dlatego tam pojęcie sprowadza się do obrazów pewnych prostych figur pod przekształceniami afinicznymi; w geometrii euklidesowej dodatkowo rozważamy kąty i odległości.
Definicje równoległościanu
- wielościan o sześciu ścianach (heksaedr), z których każda jest równoległobokiem,
- sześciościanu foremnego o trzech parach równoległych ścian, oraz
- graniastosłup, którego podstawa jest równoległobokiem.
Podstawowe własności
- Ma 6 ścian, 12 krawędzi i 8 wierzchołków.
- Ściany są zorganizowane w trzy pary równoległych i przystających ścian; każda para to dwie przeciwległe ściany.
- Przeciwległe krawędzie są równoległe i tej samej długości; krawędzie dzielą się na trzy rodziny po cztery równoległe krawędzie w każdej.
- Przecięcia przekątnych przestrzennych (diagonałów bryły) przecinają się w środku równoległościanu — punkt ten jest środkiem symetrii bryły.
- Równoległościan jest obrazem sześcianu przez odwracalną transformację afiniczną lub liniową; stąd wiele własności (np. równoległość krawędzi) wynika z własności sześcianu.
Objętość i pole powierzchni
Niech wektory a, b, c reprezentują trzy krawędzie wychodzące z jednego wierzchołka. Wówczas objętość równoległościanu dana jest przez:
- Wzór wektorowy / macierzowy: V = |det[a, b, c]| = |a · (b × c)|. Jest to wartość bezwzględna wyznacznika macierzy, której kolumnami (lub wierszami) są współrzędne wektorów a, b, c.
- Wzór „podstawa × wysokość”: V = P_podstawy × h, gdzie P_podstawy to pole dowolnej ściany traktowanej jako podstawa, a h — wysokość (odległość) między tą ścianą a ścianą równoległą.
Pole powierzchni całkowitej można wyrazić przez pola trzech par równoległych ścian: S = 2(S1 + S2 + S3), gdzie S1, S2, S3 to pola ścian należących do trzech różnych rodzin (np. pola dwóch sąsiadujących ścian wychodzących z jednego wierzchołka).
Przekątne i symetria
- Przekątne przestrzenne (wektory odpowiadające sumom a±b±c) łączą przeciwległe wierzchołki; ich punkty przecięcia wyznaczają środek symetrii bryły.
- W ogólnym równoległościanie długości czterech przekątnych mogą się różnić; w sześcianie wszystkie są równe.
- Równoległościan ma ośrodek symetrii (jest figurą środkowo-symetryczną). W szczególnych przypadkach występują dodatkowe symetrie (np. prostopadłościan ma osie symetrii wynikające z prostopadłości krawędzi).
Rodzaje i szczególne przypadki
Prostopadłościan — równoległościan o krawędziach parami prostopadłych (wszystkie ściany są prostokątami). Szczególnym przypadkiem prostopadłościanu jest sześcian — wszystkie krawędzie mają tę samą długość, a wszystkie ściany są kwadratami. Gdy wszystkie ściany są rombami, otrzymujemy romboedr (ramboedr — równoległościan o rombowych ścianach).
Przykłady zastosowań i występowanie
- Równoległościany pojawiają się w analizie krystalograficznej jako jednostki komórkowe niektórych sieci krystalicznych.
- W grafice komputerowej i geometrii obliczeniowej równoległościan jest użyteczny jako element bazowy do opisu brył oraz do konstrukcji siatek i podziałów przestrzeni.
- Transformacje afiniczne mapujące sześcian na równoległościan są wykorzystywane przy modelowaniu odkształceń i przy analizie równoważności figur w geometrii afinicznej.
Uwaga metodyczna
W literaturze spotyka się różne terminy i tłumaczenia (np. „parallelepiped”, „hexahedron” itp.). Ważne jest rozróżnienie równoległoboku (figur dwuwymiarowa) i równoległościanu (jego trójwymiarowy odpowiednik). Zrozumienie relacji między tymi pojęciami ułatwia korzystanie z własności geometrycznych w zadaniach praktycznych i teoretycznych.
W razie potrzeby mogę dodać przykładowe obliczenia objętości dla konkretnego równoległościanu (na podstawie wektorów krawędzi) lub rozwinąć wzory na długości przekątnych i pola poszczególnych ścian.


