Myriapoda jest podtypem stawonogów. Należą do niego stonogi, stonogi i inne. Grupa ta liczy około 13 000 opisanych gatunków, z których wszystkie są lądowe. Ich nazwa (z łaciny: „wiele nóg”) sugeruje dużą liczbę kończyn: rzeczywiście najwięcej nóg ma jeden gatunek — ponad 750 (Illacme plenipes), ale większość gatunków ma znacznie mniej; u niektórych gatunków lub w młodszych stadiach rozwojowych liczba nóg może być mniejsza niż dziesięć.

Cechy morfologiczne

Wije mają wydłużone, segmentowane ciało z parą czułków na głowie oraz szeregiem odnóży przy każdej segmencie ciała. W zależności od grupy występują różnice w budowie segmentów i liczbie odnóży:

  • stonogi (Chilopoda) mają po jednym parze odnóży na segmencie i są zwykle drapieżne; pierwsza para przekształcona jest w trujący narząd chwytający (forcipule),
  • tysiącogonki (Diplopoda) mają segmenty z dwiema parami odnóży (tzw. diplosegmenty) i najczęściej żywią się rozkładającą się materią organiczną,
  • pauropody i symphyla to drobniejsze, mniej znane grupy myriapodów o odmiennych szczegółach anatomicznych.
Układ oddechowy to głównie tchawki i przetchlinki; oczy mogą być proste (rosette ocelli) lub rzadko rozwinięte, wiele gatunków żyje w ciemnych siedliskach i ma zredukowane wizualne narządy. Pancerz to chitynowy egzoszkielet, a wielkość ciała waha się od kilku milimetrów do kilkunastu centymetrów.

Podziały systematyczne

Do Myriapoda tradycyjnie zaliczane są cztery główne klasy:

  • stonogi (Chilopoda) — drapieżniki z pojedynczą parą nóg na segmencie, aktywne nocą, szybko się poruszają,
  • stonogi (Diplopoda) — tysiącogonki, głównie detrytusożerne, wolniej poruszające się, często zwinięte w kulę w obronie,
  • pauropody (Pauropoda) — małe, delikatne, żyją w glebie i ściółce,
  • symphyla (Symphyla) — przypominające małe stonogi, żyjące w glebie i ukorzeniające się w roślinach uprawnych w niektórych przypadkach.
Systematyka Myriapoda wciąż jest przedmiotem badań molekularnych i morfologicznych, dlatego relacje filogenetyczne między grupami bywają korygowane.

Tryb życia i ekologia

Większość wije prowadzi skryty tryb życia w ściółce leśnej, pod kamieniami i korą, w glebie lub w próchnie. Centipedy (stonogi) są drapieżnikami — polują na owady i drobne bezkręgowce, używając swoich jadowych szczękoczułków; tysiącogonki odgrywają ważną rolę w rozkładzie materiału roślinnego i recyklingu materii organicznej. Niektóre gatunki wydzielają substancje obronne (np. toksyczne płyny) — u tysiącogonków znane są związki o nieprzyjemnym zapachu lub trujące dla drobnych zwierząt.

Rozmnażanie i rozwój

Rozmnażanie przebiega przez jaja; zachowania godowe bywają złożone — samce składają spermatofory, które samice pobierają. Wielu myriapodów przechodzi anamorfoczny rozwój: młode wylęgają się z mniejszą liczbą segmentów i nóg, które dopiero z kolejnymi linieniami są dodawane do ciała dorosłego osobnika. Występuje również linienie (moulting) — regularne zrzucanie egzoszkieletu w miarę wzrostu.

Skamieniałości i ewolucja

Zapis kopalny wije sięga późnego syluru, choć dowody molekularne sugerują, że zróżnicowały się one już w okresie kambryjskim. Istnieją skamieniałości kambryjskie, które wykazują cechy podobne do wije, co wskazuje na głębokie pochodzenie tej grupy w ewolucji stawonogów. Fossylne formy pośrednie oraz analizy DNA pomagają odtwarzać filogenezę i czas rozdzielenia linii ewolucyjnych wewnątrz Myriapoda.

Związek z człowiekiem i ochrona

Większość myriapodów nie stanowi zagrożenia dla ludzi — ugryzienia stonog bywają bolesne, ale rzadko niebezpieczne. Tysiącogonki rzadko są szkodnikami, choć w dużych skupiskach mogą uszkadzać sadzonki. Zmiany siedlisk (wylesianie, pestycydy, zaburzenia gleby) wpływają na lokalne populacje; wiele gatunków ma ograniczony zasięg i wymaga ochrony siedlisk, by zachować bioróżnorodność gleby.

Podsumowując, Myriapoda to zróżnicowana grupa lądowych stawonogów o ważnej roli ekologicznej — od drapieżników po rozkładające materię organiczną — oraz fascynującej historii ewolucyjnej, sięgającej setek milionów lat.