Góra Wezuwiusz (wł. Monte Vesuvio, łac. Mons Vesuvius) jest stratowulkanem nad Zatoką Neapolitańską we Włoszech. Leży około 9 kilometrów (5.6 min.) na wschód od Neapolu. Na krajobraz składają się pozostałości większej kaldery – tzw. Monte Somma – oraz młodszy stożek Wezuwiusza osadzony wewnątrz tej niepełnej krawędzi; szczyt wulkanu ma około 1280–1281 m n.p.m. Wezuwiusz jest często określany jako jedyny aktywny wulkan na stałym obszarze kontynentalnej Europy, który miał erupcję w XX wieku (ostatnia duża erupcja w 1944 r.). Dwa inne ważne aktywne wulkany we Włoszech znajdują się na wyspach: są to Etna i Stromboli.

Erupcja z roku AD 79 i zniszczenie Pompejów

Wezuwiusz najbardziej zasłynął z erupcji w roku AD 79, która zniszczyła rzymskie miasta Pompeje i Herculaneum. Erupcja miała charakter pliniański — wyrzucała w górę wielkie kolumny popiołu i pumeksu, a następnie nastąpiły gwałtowne prądy piroklastyczne (szybkie, gorące lawiny gazów i materiału skalnego), które zmiotły i zakopały osady. Świadectwem wydarzeń są listy młodszego Pliniusza, które dały nazwę typowi erupcji „pliniańskiej”; Pliniusz Starszy zginął w okolicach erupcji, próbując udzielić pomocy. Miasta zostały tak dokładnie pogrzebane pod warstwami materiału wulkanicznego, że przez wieki o nich zapomniano, aż do przypadkowych odkryć archeologicznych pod koniec XVIII wieku.

Skutki erupcji i zmiany krajobrazu

Erupcja z 79 r. zmieniła lokalne środowisko: zakopała budynki, zniszczyła roślinność i przekształciła układ rzek. Zmienił się m.in. przepływ rzeki Sarno, a linia brzegowa uległa podniesieniu wskutek nagromadzenia materiału wulkanicznego, dlatego Pompeje przestały być bezpośrednio nad wybrzeżem. W okolicach wulkanu powstały nowe warstwy gleby bogate w minerały, co z czasem sprzyjało odrodzeniu rolnictwa, ale natychmiastowe skutki były katastrofalne dla mieszkańców.

Późniejsza aktywność i obecne zagrożenie

Wezuwiusz wybuchał wielokrotnie po 79 r.; jego aktywność jest nieregularna, od stosunkowo niewielkich erupcji po gwałtowne. Ostatnia większa erupcja miała miejsce w 1944 r. Obecnie Wezuwiusz jest uważany za jeden z najbardziej niebezpiecznych wulkanów świata, ponieważ w jego bezpośrednim sąsiedztwie mieszka ogromna liczba ludzi — szacunkowo około 3 000 000 osób, co czyni rejon najbardziej zaludnionym terenem leżącym w pobliżu aktywnego wulkanu na świecie. Z tego powodu prowadzony jest stały monitoring sejsmiczny, geodezyjny i gazowy, a władze opracowują plany ewakuacji oraz strefy zagrożenia (czerwone, pomarańczowe, itd.). Wezuwiusz znajduje się też w granicach Parku Narodowego Wezuwiusza, który ma za zadanie zarówno ochronę przyrody, jak i zarządzanie ryzykiem.

Wezuwiusz w kulturze i religii

Wezuwiusz odgrywał rolę w lokalnych wierzeniach i sztuce. W domowych larariach z Pompei pojawiały się wizerunki Wąż jako symbolu opiekuńczego bóstwa. W Kapui znaleziono inskrypcję „IOVI VESVVIO” (Jowisz Wezuwiusz), co świadczy, że wulkan bywał czczony jako przejaw mocy Jowisza lub innych bóstw. W literaturze antycznej pojawiają się opisy i legendy związane z regionem: Diodorus Siculus cytuje opowieść o Herkulesie przejeżdżającym przez równinę flegrejską (pedion flegrajowe, „równina ognia”), miejscu wiązanym w mitach z ogniem i olbrzymami. Po erupcji w 79 r. miejsca kultu i pamięć o dawnych miastąch przetrwały w tradycji i literaturze, czego przykładem jest wzmianka u poety Martialisa (AD 88).

Archeologia, badania i turystyka

Odkrycia Pompejów i Herculaneum od końca XVIII w. dostarczyły bezcennych informacji o codziennym życiu w Imperium Rzymskim – budownictwie, malarstwie, rzemiośle i gospodarce. Prace archeologiczne trwają do dziś; wiele obiektów zostało zabezpieczonych, a okolice są popularnym celem turystycznym. Ruiny Pompejów są wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO i odwiedzane przez miliony turystów rocznie. Zwiedzanie obejmuje zarówno stanowiska archeologiczne, jak i ścieżki widokowe na sam wulkan; obowiązują jednak ograniczenia w zależności od stanu aktywności wulkanicznej.

Zapobieganie zagrożeniom i edukacja

Ze względu na wysokie ryzyko, w regionie funkcjonują systemy wczesnego ostrzegania i plany ewakuacji. Lokalne władze i instytucje naukowe prowadzą kampanie informacyjne dla mieszkańców i turystów, organizują ćwiczenia ewakuacyjne oraz inwestują w monitoring. Wiedza o typach zagrożeń (spadek popiołu, prądy piroklastyczne, spływy piroklastyczne, lawiny błotne zwane laharemami) oraz odpowiednie procedury mogą znacząco zmniejszyć skutki kolejnej erupcji.