Biblioteka Aleksandryjska: Historia, rola i tajemnice starożytnej nauki

Biblioteka Aleksandryjska: poznaj historię, rolę i tajemnice legendarnego centrum starożytnej nauki — zaginione zbiory, badania i wpływ na kulturę.

Starożytna Biblioteka Aleksandryjska była dużą i znaczącą biblioteką świata starożytnego. Została założona w Aleksandrii, w Egipcie. Biblioteka rozkwitała pod patronatem dynastii Ptolemeuszy i funkcjonowała jako główny ośrodek naukowy. Została zbudowana w trzecim wieku p.n.e.

W starożytnej łacinie biblioteka była znana jako "ALEXANDRINA BYBLIOTHECE" (patrz obrazek po prawej). Grecki termin bibliotheke (βιβλιοθήκη), używany przez wielu historyków epoki, odnosi się do zbioru książek, a nie do jakiegokolwiek budynku. Komplikuje to historię i chronologię.

Biblioteka została stworzona i otwarta albo za panowania PtolemeuszaI Sotera, albo za panowania jego syna Ptolemeusza II.

Powstanie, cel i organizacja

Biblioteka była częścią większej instytucji badawczej zwanej Mouseion — „świątynią Muz”, fundacji naukowej i kulturalnej, gdzie mieszkali i pracowali uczeni, poeci i filozofowie. Jej głównym celem było zgromadzenie i skatalogowanie całej znanej wówczas literatury oraz prowadzenie badań w różnych dziedzinach: literaturze, historii, geografii, matematyce, astronomii, medycynie i filozofii.

Zbiory i sposoby pozyskiwania

Główny nośnik materiałów stanowiły zwoje papirusowe. Metody pozyskiwania obejmowały:

• kopiowanie dzieł zatrzymywanych na statkach w porcie w Aleksandrii — kopia trafiała do Biblioteki, oryginał wracał do właściciela,
• zakupy i dary od władców, bogatych patronów i uczonych,
• aktywne zamawianie kserokopii dzieł z innych ośrodków hellenistycznych,
• gromadzenie tekstów tłumaczonych na grekę (np. tradycyjnie przypisywana Aleksandrii praca nad tłumaczeniem Biblii hebrajskiej na grekę — Septuaginta).

Szacunki liczebności zbiorów są rozbieżne: różne źródła podają od kilkudziesięciu tysięcy do kilkuset tysięcy zwojów (często przytaczane są liczby rzędu 400–700 tys.), ale dokładna wielkość nigdy nie została precyzyjnie ustalona.

Katalogowanie i praca bibliotekarzy

Jednym z najważniejszych osiągnięć organizacyjnych był pierwszy znany katalog biblioteczny — Pinakes autorstwa kalamistrza i poety Callimachusa z Cyreny. Pinakes były bibliograficznym spisem autorów i dzieł, podzielonym tematycznie i z krótkimi notami biograficznymi lub streszczeniami. To narzędzie stało się fundamentem późniejszych systemów katalogowania.

Funkcję bibliotekarzy pełnili wybitni uczeni. Do znanych związanych z Aleksandrią należą m.in.:

• Zenodotus z Efezu — uważany za jednego z pierwszych bibliotekarzy i tekstualnych krytyków literatury Homera,
• Callimachus — twórca Pinakes, poeta i uczony,
• Eratostenes z Cyreny — matematyk i geograf, dyrektor biblioteki, który obliczył obwód Ziemi i stworzył mapy geograficzne,
• Aristophanes z Bizancjum — znany filolog i edytor tekstów klasycznych.

Działalność naukowa i wpływ na rozwój wiedzy

Biblioteka Aleksandryjska była pryzmatem dla rozwoju nauki w czasach hellenistycznych. Uczonym umożliwiała dostęp do szerokiego zakresu tekstów i sprzyjała międzynarodowej wymianie wiedzy. W Aleksandrii rozwijano krytykę tekstu, geografię, astronomię i matematykę. Wyniki badań i krytyczne wydania tekstów klasycznych, przygotowywane przez bibliotekarzy i uczonych, wpłynęły na późniejszą tradycję naukową w świecie grecko-rzymskim i dalej.

Przyczyny upadku i kontrowersje

Los Biblioteki Aleksandryjskiej owiany jest legendą i licznymi niepewnościami źródłowymi. Tradycyjne wersje wydarzeń wyróżniają kilka możliwych momentów zniszczenia lub uszczuplenia zbiorów:

• pożar związany z campanią Juliusza Cezara w 48 p.n.e., kiedy to spłonęły statki w porcie — nie ma pewności, na ile ucierpiała główna kolekcja biblioteki,
• stopniowy upadek w epoce rzymskiej spowodowany brakiem odpowiedniego finansowania i zmianami politycznymi,
• dewastacja Serapeum (często uważanego za „drugą” bibliotekę lub filię) w 391 r. n.e. podczas konfliktów religijnych za panowania Teodozjusza oraz późniejsze zamieszki i zniszczenia w V w. n.e. (m.in. zabójstwo Hypatii w 415 r.)

Współcześni historycy coraz częściej akcentują, że raczej nie było jednego „katastrofalnego” aktu, który zniszczył całą bibliotekę, lecz raczej długi proces stopniowego rozproszenia, dewaluacji i utraty zbiorów. Źródła starożytne są skąpe i miejscami sprzeczne, stąd trwa debata naukowa.

Legenda i dziedzictwo

Biblioteka Aleksandryjska stała się symbolem dawnej erudycji i miejsca, gdzie zgromadzono „całą” wiedzę świata. Jej legenda przetrwała w kulturze europejskiej jako archetyp wielkiej biblioteki. Współczesne inspiracje tego dziedzictwa to między innymi nowoczesne centra nauki i biblioteki, a także odbudowa „nowej” Biblioteki Aleksandryjskiej — Bibliotheca Alexandrina otwarta w 2002 roku, która ma być hołdem dla dawnych tradycji i miejscem międzynarodowej współpracy naukowej.

Co warto zapamiętać

• Biblioteka Aleksandryjska była kluczowym ośrodkiem intelektualnym epoki hellenistycznej i łączyła funkcje biblioteki, uniwersytetu i instytutu badawczego.
• Jej organizacja (np. Pinakes) i praktyki badawcze wywarły trwały wpływ na późniejsze biblioteki i metody naukowe.
• Los zbiorów owiany jest legendą — raczej mówimy o kilku etapach upadku niż o jednym wydarzeniu katastroficznym.

Biblioteka jako instytucja badawcza

Według najwcześniejszych źródeł biblioteka została zorganizowana przez Demetriusza z Faleronu, ucznia Arystotelesa, za panowania Ptolemeusza I Sotera (ok. 367 p.n.e.-ok. 283 p.n.e.).

Biblioteka składała się z peripatos (spaceru), ogrodów, pomieszczenia do wspólnego spożywania posiłków, czytelni, sal wykładowych i sal konferencyjnych. Dokładny układ nie jest jednak znany. Wpływ tego modelu można dostrzec do dziś w rozplanowaniu kampusów uniwersyteckich. Wiadomo, że sama biblioteka posiadała dział nabywania (być może zbudowany w pobliżu stosów, lub dla celów użytkowych bliżej portu), oraz dział katalogowania. W sali znajdowały się półki na kolekcje zwojów (jako że książki były w tym czasie na zwojach papirusowych), znane jako bibliothekai (βιβλιοθῆκαι). Podobno w ścianie nad półkami wyryto słynny napis: Miejsce uleczenia duszy.

Była to pierwsza znana biblioteka, która zgromadziła poważny zbiór książek spoza granic swojego kraju. Biblioteka miała za zadanie zebrać całą wiedzę świata. Dokonała tego poprzez agresywne i dobrze finansowane królewskie zlecenie, obejmujące wyprawy na targi książki na Rodos i w Atenach oraz politykę ściągania książek z każdego statku, który przybił do portu. Zachowywali oryginalne teksty i robili kopie, by odesłać je właścicielom. Aleksandria, dzięki stworzonemu przez człowieka dwukierunkowemu portowi łączącemu kontynent z wyspą Faros, przyjmowała handel ze Wschodu i Zachodu i wkrótce stała się międzynarodowym centrum handlowym, a także wiodącym producentem papirusu, a wkrótce także książek.

Biblioteka była również domem dla wielu międzynarodowych uczonych. Biblioteka zapełniała swoje stosy nowymi dziełami z dziedziny matematyki, astronomii, fizyki, historii naturalnej i innych dziedzin. To właśnie w Bibliotece Aleksandryjskiej po raz pierwszy wymyślono i zastosowano w praktyce metodę naukową, a jej empiryczne standardy zastosowano w poważnej krytyce tekstowej. Ponieważ ten sam tekst często występował w kilku różnych wersjach, porównawcza krytyka tekstowa miała kluczowe znaczenie dla zapewnienia ich poprawności. Raz ustalone kopie były następnie wykonywane dla uczonych, rodzin królewskich i bogatych bibliofilów z całego świata, a handel ten przynosił bibliotece dochody. Redaktorzy Biblioteki Aleksandryjskiej są szczególnie znani ze swojej pracy nad tekstami homeryckimi. Najsłynniejsi z nich pełnili zazwyczaj także funkcję głównego bibliotekarza. Należeli do nich między innymi,

• Zenodotus (początek III w. p.n.e.)
• Kallimachus, (początek III w. p.n.e.), pierwszy bibliograf i twórca Pinakes - pierwszego katalogu bibliotecznego.
• Apolloniusz z Rodos (połowa III w. p.n.e.)
• Eratostenes (koniec III w. p.n.e.)
• Arystofanes z Bizancjum (początek II w. p.n.e.)
• Arystarch z Samotraki (koniec II w. p.n.e.).
• Euklides.

Zbiory biblioteki, słynne już w świecie starożytnym, stały się jeszcze bardziej bogate w późniejszych latach. Zwoje papirusowe stanowiły część kolekcji, a chociaż pergaminowe kody były używane głównie jako bardziej zaawansowany materiał piśmienniczy po 300 r. p.n.e.

Jeden fragment pisma mógł zajmować kilka zwojów. Mówi się, że król Ptolemeusz II Filadelf (309-246 p.n.e.) wyznaczył 500 000 zwojów jako cel dla biblioteki. Marek Antoniusz podobno dał Kleopatrze ponad 200 000 zwojów (wziętych z wielkiej biblioteki w Pergamum) do biblioteki jako prezent ślubny. Carl Sagan, w swojej serii Cosmos, twierdzi, że biblioteka zawierała prawie milion zwojów, choć inni eksperci szacują mniejszą liczbę. Nie zachował się żaden indeks biblioteki, nie można więc z całą pewnością stwierdzić, jak duża i jak różnorodna mogła być jej kolekcja.

Być może przesadzona historia dotyczy tego, w jaki sposób zbiory biblioteki rozrosły się do tak dużych rozmiarów. Na mocy dekretu Ptolemeusza III Egipskiego wszyscy odwiedzający miasto musieli oddać wszystkie książki i zwoje. Urzędowi skrybowie szybko kopiowali te pisma, niektóre kopie okazały się tak dokładne, że oryginały umieszczono w bibliotece, a kopie dostarczono niczego nie podejrzewającym właścicielom. Proces ten pomógł również stworzyć rezerwuar książek w stosunkowo nowym mieście.

Według Galena, Ptolemeusz III poprosił Ateńczyków o pozwolenie na wypożyczenie oryginalnych skryptów Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa, za co Ateńczycy zażądali ogromnej sumy piętnastu talentów jako gwarancji. Ptolemeusz szczęśliwie uiścił opłatę, ale oryginalne skrypty zatrzymał dla biblioteki.

Bibliotheca Alexandrina została otwarta w 2002 r. w miejscu starej biblioteki.

Starożytna Biblioteka Aleksandryjska.

Szukaj według litery