Starożytna Biblioteka Aleksandryjska była dużą i znaczącą biblioteką świata starożytnego. Została założona w Aleksandrii, w Egipcie. Biblioteka rozkwitała pod patronatem dynastii Ptolemeuszy i funkcjonowała jako główny ośrodek naukowy. Została zbudowana w trzecim wieku p.n.e.
W starożytnej łacinie biblioteka była znana jako "ALEXANDRINA BYBLIOTHECE" (patrz obrazek po prawej). Grecki termin bibliotheke (βιβλιοθήκη), używany przez wielu historyków epoki, odnosi się do zbioru książek, a nie do jakiegokolwiek budynku. Komplikuje to historię i chronologię.
Biblioteka została stworzona i otwarta albo za panowania PtolemeuszaI Sotera, albo za panowania jego syna Ptolemeusza II.
Powstanie, cel i organizacja
Biblioteka była częścią większej instytucji badawczej zwanej Mouseion — „świątynią Muz”, fundacji naukowej i kulturalnej, gdzie mieszkali i pracowali uczeni, poeci i filozofowie. Jej głównym celem było zgromadzenie i skatalogowanie całej znanej wówczas literatury oraz prowadzenie badań w różnych dziedzinach: literaturze, historii, geografii, matematyce, astronomii, medycynie i filozofii.
Zbiory i sposoby pozyskiwania
Główny nośnik materiałów stanowiły zwoje papirusowe. Metody pozyskiwania obejmowały:
- kopiowanie dzieł zatrzymywanych na statkach w porcie w Aleksandrii — kopia trafiała do Biblioteki, oryginał wracał do właściciela,
- zakupy i dary od władców, bogatych patronów i uczonych,
- aktywne zamawianie kserokopii dzieł z innych ośrodków hellenistycznych,
- gromadzenie tekstów tłumaczonych na grekę (np. tradycyjnie przypisywana Aleksandrii praca nad tłumaczeniem Biblii hebrajskiej na grekę — Septuaginta).
Szacunki liczebności zbiorów są rozbieżne: różne źródła podają od kilkudziesięciu tysięcy do kilkuset tysięcy zwojów (często przytaczane są liczby rzędu 400–700 tys.), ale dokładna wielkość nigdy nie została precyzyjnie ustalona.
Katalogowanie i praca bibliotekarzy
Jednym z najważniejszych osiągnięć organizacyjnych był pierwszy znany katalog biblioteczny — Pinakes autorstwa kalamistrza i poety Callimachusa z Cyreny. Pinakes były bibliograficznym spisem autorów i dzieł, podzielonym tematycznie i z krótkimi notami biograficznymi lub streszczeniami. To narzędzie stało się fundamentem późniejszych systemów katalogowania.
Funkcję bibliotekarzy pełnili wybitni uczeni. Do znanych związanych z Aleksandrią należą m.in.:
- Zenodotus z Efezu — uważany za jednego z pierwszych bibliotekarzy i tekstualnych krytyków literatury Homera,
- Callimachus — twórca Pinakes, poeta i uczony,
- Eratostenes z Cyreny — matematyk i geograf, dyrektor biblioteki, który obliczył obwód Ziemi i stworzył mapy geograficzne,
- Aristophanes z Bizancjum — znany filolog i edytor tekstów klasycznych.
Działalność naukowa i wpływ na rozwój wiedzy
Biblioteka Aleksandryjska była pryzmatem dla rozwoju nauki w czasach hellenistycznych. Uczonym umożliwiała dostęp do szerokiego zakresu tekstów i sprzyjała międzynarodowej wymianie wiedzy. W Aleksandrii rozwijano krytykę tekstu, geografię, astronomię i matematykę. Wyniki badań i krytyczne wydania tekstów klasycznych, przygotowywane przez bibliotekarzy i uczonych, wpłynęły na późniejszą tradycję naukową w świecie grecko-rzymskim i dalej.
Przyczyny upadku i kontrowersje
Los Biblioteki Aleksandryjskiej owiany jest legendą i licznymi niepewnościami źródłowymi. Tradycyjne wersje wydarzeń wyróżniają kilka możliwych momentów zniszczenia lub uszczuplenia zbiorów:
- pożar związany z campanią Juliusza Cezara w 48 p.n.e., kiedy to spłonęły statki w porcie — nie ma pewności, na ile ucierpiała główna kolekcja biblioteki,
- stopniowy upadek w epoce rzymskiej spowodowany brakiem odpowiedniego finansowania i zmianami politycznymi,
- dewastacja Serapeum (często uważanego za „drugą” bibliotekę lub filię) w 391 r. n.e. podczas konfliktów religijnych za panowania Teodozjusza oraz późniejsze zamieszki i zniszczenia w V w. n.e. (m.in. zabójstwo Hypatii w 415 r.)
Współcześni historycy coraz częściej akcentują, że raczej nie było jednego „katastrofalnego” aktu, który zniszczył całą bibliotekę, lecz raczej długi proces stopniowego rozproszenia, dewaluacji i utraty zbiorów. Źródła starożytne są skąpe i miejscami sprzeczne, stąd trwa debata naukowa.
Legenda i dziedzictwo
Biblioteka Aleksandryjska stała się symbolem dawnej erudycji i miejsca, gdzie zgromadzono „całą” wiedzę świata. Jej legenda przetrwała w kulturze europejskiej jako archetyp wielkiej biblioteki. Współczesne inspiracje tego dziedzictwa to między innymi nowoczesne centra nauki i biblioteki, a także odbudowa „nowej” Biblioteki Aleksandryjskiej — Bibliotheca Alexandrina otwarta w 2002 roku, która ma być hołdem dla dawnych tradycji i miejscem międzynarodowej współpracy naukowej.
Co warto zapamiętać
- Biblioteka Aleksandryjska była kluczowym ośrodkiem intelektualnym epoki hellenistycznej i łączyła funkcje biblioteki, uniwersytetu i instytutu badawczego.
- Jej organizacja (np. Pinakes) i praktyki badawcze wywarły trwały wpływ na późniejsze biblioteki i metody naukowe.
- Los zbiorów owiany jest legendą — raczej mówimy o kilku etapach upadku niż o jednym wydarzeniu katastroficznym.
