Heteroptera — pluskwiaki różnoskrzydłe: opis, cechy i klasyfikacja

Heteroptera — kompletny przewodnik po pluskwiakach różnoskrzydłych: opis, cechy morfologiczne, klasyfikacja i najważniejsze gatunki. Poznaj kluczowe informacje.

Heteroptera to grupa około 40.000 gatunków owadów z rzędu Hemiptera. Są to typowe pluskwiaki. Należą tu dobrze znane owady, takie jak pluskwiaki tarczowe (np. wskaźnikowe dla upraw), pluskwiaki wodne (np. wodopójki, Gerridae), pluskwiaki drapieżne (np. reduwiidy — „oszukiwacze” i triatominy) czy pasożytnicze pluskwiaki łóżkowe (Cimicidae).

"Heteroptera" to po grecku "różne skrzydła": większość gatunków ma przednie skrzydła z błoniastymi i twardymi częściami (tzw. hemelytra), dzięki czemu przednie skrzydło jest częściowo sklerotyzowane u nasady i błoniaste w części końcowej.

Nazwa "Heteroptera" jest używana na dwa różne sposoby we współczesnych klasyfikacjach. W nomenklaturze Linneusza jest to podrząd rzędu Hemiptera. W kladystyce jest to nieuporządkowany klad w kladzie Hemiptera. W praktyce systematycznej Heteroptera traktuje się często jako monofiletyczną grupę obejmującą kilka infraord, zróżnicowanych morfologicznie i ekologicznie.

Morfologia i cechy diagnostyczne

• Usta typu kłująco‑ssącego — krótki, trój- lub czteroczłonowy rostum (ryjek), przystosowany do wysysania soków roślinnych, hemolimfy lub krwi.
• Hemelytra — przednie skrzydła częściowo sklerotyzowane u nasady, błoniaste na końcu; u wielu gatunków tylne skrzydła są całkowicie błoniaste.
• Hemimetabolia — rozwój niezupełny: jajo → nimfa (kilka stadiów) → imago; nimfy przypominają dorosłe, ale bez skrzydeł lub ze skrzydełkami.
• Gruczoły zapachowe — u wielu rodzin (np. Pentatomidae) występują gruczoły obronne wydzielające intensywny zapach.
• Budowa ciała: przeważnie spłaszczona lub wydłużona, oczy złożone, anteny z reguły czteroczłonowe, odnóża o różnej budowie w zależności od trybu życia (np. długie nogi u wodnych pływaków).

Klasyfikacja — główne grupy i przykłady

W obrębie Heteroptera wyróżnia się kilka infraord, m.in.:

• Nepomorpha — pluskwiaki wodne zanurzone, np. Belostomatidae (duże pluskwiaki wodne), Notonectidae (nureczkowate).
• Gerromorpha — pluskwiaki chodzące po powierzchni wody, np. Gerridae (chodniki wodne).
• Cimicomorpha — w tym rodziny pasożytnicze i drapieżne, np. Cimicidae (pluskwy domowe), Reduviidae (reduwiidy, w tym triatominy).
• Pentatomomorpha — wiele roślinożernych rodzin, np. Pentatomidae (pluskwiaki tarczowe).
• Dipsocoromorpha i Enicocephalomorpha — małe, często leśne lub wilgotne środowiska, mniej znane dla laików.

Siedlisko i zasięg

Heteroptera występują praktycznie na wszystkich kontynentach i w większości typów środowisk — od suchych stepów po wilgotne lasy, od środowisk słodkowodnych do strefy przybrzeżnej. Niektóre gatunki z rodziny Gerridae, zwane „sea skaters” (np. Halobates), zasiedlają nawet powierzchnię otwartego oceanu. Większość jednak to formy lądowe i słodkowodne.

Odżywianie i rola ekologiczna

• Fitofagi — ssą soki roślinne; mogą uszkadzać owoce, nasiona i młode pędy (np. pluskwiaki tarczowe, Coreidae).
• Karnivory — drapieżne, polujące na inne owady (np. Reduviidae — reduwiidy, używające ryjka do zabijania ofiary).
• Hematofoagowie — niektóre gatunki wysysają krew zwierząt stałocieplnych; przykładem są triatominy przenoszące Trypanosoma cruzi (choroba Chagasa).
• Heteroptery uczestniczą w regulacji populacji innych bezkręgowców, a także są składnikiem sieci troficznych (pokarm dla ptaków, płazów i ryb).

Znaczenie gospodarcze

Niektóre pluskwiaki są poważnymi szkodnikami upraw (np. Nezara viridula — pluskwiak tarczowy), powodując straty w owocach i warzywach. Inne są wektorami patogenów roślinnych lub — rzadziej — chorób ludzi (Triatominae). Z drugiej strony wiele heteropterów pełni rolę pożytecznych drapieżników, wykorzystywanych w biologicznej kontroli szkodników.

Rozmnażanie i zachowania

Większość ma zwykły cykl hemimetaboliczny: jaja składane są w skupiskach lub pojedynczo, nimfy przechodzą kilka stadiów, stopniowo rozwijając skrzydła. U niektórych rodzin występuje opieka rodzicielska — np. u Belostomatidae samiec nosi jaja przyklejone do grzbietu i opiekuje się nimi. W rodzinie Cimicidae (pluskwy) znane są złożone zachowania rozmnażania, w tym traumatyczna inseminacja u niektórych gatunków.

Badania i ochrona

Heteroptera są intensywnie badane z punktu widzenia taksonomii, ekologii i rolnictwa. Ze względu na wpływ na plony i zdrowie ludzi, monitoring i identyfikacja gatunków ma znaczenie praktyczne. Część siedlisk — szczególnie wodnych i przybrzeżnych — jest jednak zagrożona (zanieczyszczenia, utrata siedlisk), co może wpływać na lokalne populacje tych owadów.

Krótka informacja o pochodzeniu

Skamieniałości heteropterów sięgają mezozoiku; grupa ta przeszła liczne radiacje ekologiczne, co doprowadziło do dzisiejszego bogactwa form i strategii życia.

Podsumowując, Heteroptera to zróżnicowana i powszechna grupa Hemiptera, obejmująca zarówno istotne szkodniki rolnicze, jak i pożyteczne drapieżniki oraz organizmy o ciekawych adaptacjach do środowisk wodnych i lądowych.

Anatomia chrząszczy

A: głowa; B: tułów; C: odwłok. 1: pazury; 2: stęp; 3: piszczel; 4: kość udowa; 8: oko złożone; 9: antena; 10: clypeus; 23: laterotergites; 25: pronotum; 26: scutellum; 27: clavus; 28: corium; 29: embolium; 30: membrana.

Morfologia uogólniona pluskwiaka tarczowego Pentatomoidea

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Heteroptera?

P: Jakie jest znaczenie nazwy "Heteroptera"?

P: W jaki sposób nazwa "Heteroptera" jest używana we współczesnych klasyfikacjach?

P: Ile gatunków owadów należy do rzędu Heteroptera?

P: Co to są hemelytry?

P: Co sprawia, że Heteroptera są typowymi owadami?

P: Czym są pluskwiaki różnoskrzydłe?

Szukaj według litery