GFDL (Licencja Wolnej Dokumentacji GNU) — definicja, zasady i kontrowersje

GFDL — definicja, zasady copyleft, wymogi i kontrowersje. Praktyczny przewodnik po Licencji Wolnej Dokumentacji GNU dla twórców i użytkowników.

Licencja Wolnej Dokumentacji GNU (GNU FDL lub po prostu GFDL) jest licencją typu copyleft dla otwartych treści, takich jak dokumentacja oprogramowania. Została opracowana przez Fundację Wolnego Oprogramowania (FSF) dla projektu GNU. Początkowo przeznaczono ją do dokumentacji programowej, jednak może być stosowana także do innych rodzajów dzieł, o czym świadczy m.in. jej użycie w projektach encyklopedycznych, jak Wikipedia.

Podstawowe zasady i charakter licencji

GFDL jest licencją na korzystanie z praw autorskich i stanowi rodzaj umowy między twórcą utworu a osobami korzystającymi z tego utworu. Jako licencja copyleft, GFDL ma na celu ułatwienie dalszego korzystania i ponownego wykorzystywania utworu — nie ogranicza, lecz zabezpiecza warunki tych działań. Główne właściwości licencji to:

• Prawo do kopiowania, rozpowszechniania i modyfikowania utworu;
• Obowiązek zachowania tej samej licencji dla utworów zależnych (tzw. zasadę „dziedziczenia” licencji — jeśli coś jest GFDL, to tak pozostaje także po modyfikacji);
• Wymóg uznania autorów i udokumentowania zmian;
• Wymóg dołączenia całego tekstu licencji przy rozpowszechnianiu utworu.

Konkretnie: co nakłada GFDL

Prawo do korzystania z utworu pod GFDL wiąże się z określonymi obowiązkami. Do najważniejszych należą:

• Zachowanie informacji o autorach: przy każdej rozpowszechnionej kopii należy zachować autora(-ów) oraz wskazania dotyczące źródła;
• Lista zmian (changelog): przy modyfikacjach trzeba dołączyć opis wprowadzonych zmian;
• Dołączenie pełnego tekstu licencji: każda rozpowszechniana kopia musi zawierać cały tekst GFDL – co w praktyce powoduje trudności przy małych formach (np. utwory muzyczne, zdjęcia);
• Przekazywanie warunków dalej: każdy utwór pochodny musi być udostępniony na tych samych warunkach (GFDL);
• Sekcje niezmienne (Invariant Sections): fragmenty jawnie oznaczone jako niezmienne nie mogą być modyfikowane ani usuwane przez korzystających z utworu;
• Teksty na okładkę (Cover Texts): w wydrukach mogą występować wymagania dotyczące tekstów na przedniej i tylnej okładce, które także trzeba zachować.

Sekcje niezmienne i problemy praktyczne

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów GFDL są tzw. invariant sections — części utworu, które twórca może oznaczyć jako „niezmienne”. W praktyce oznacza to, że osoby korzystające z utworu nie mogą ich modyfikować ani usuwać. Ten mechanizm stoi w sprzeczności z ideą pełnej swobody modyfikacji i jest jednym z powodów krytyki licencji: fragmenty takie mogą ograniczać przydatność materiału w środowiskach, które oczekują pełnej możliwości edycji i adaptacji treści.

Kompatybilność z innymi licencjami

GFDL ma ograniczoną kompatybilność z innymi licencjami copyleft. Łączenie materiału GFDL z materiałem na innej licencji (np. inną licencją copyleft) jest często trudne lub niemożliwe bez wyraźnej zgody wszystkich uprawnionych. Wyjątki mogą powstać przy zastosowaniu dodatkowych postanowień lub gdy autor udzieli osobnej zgody (dual-licencjonowanie).

Trudności praktyczne

Do najczęściej wskazywanych problemów praktycznych należą:

• Wymóg dołączenia pełnego tekstu licencji — wygodny dla książek, kłopotliwy dla zdjęć, piosenek, krótkich grafik;
• Zasada zachowania wszystkich informacji i dodatków (autorzy, listy zmian) może komplikować masowe i automatyczne przetwarzanie treści;
• Sekcje niezmienne i teksty na okładkę ograniczają swobodę adaptacji i czasami są postrzegane jako „niewolne” elementy w sensie wolnych licencji.

Przykłady użycia

Wiele projektów online zastosowało GFDL. Najbardziej znanym przykładem jest Wikipedia, która przez wiele lat korzystała z GFDL. Ze względu na ograniczenia tej licencji oraz chęć większej kompatybilności ze społecznością otwartą, w 2009 r. Fundacja Wikimedia uzyskała od FSF warunki umożliwiające migrację treści GFDL do licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike (CC BY-SA) w pewnych okolicznościach — to jeden z ważnych epizodów pokazujących, że GFDL w praktyce bywa niewystarczająca dla niektórych projektów sieciowych.

Krytyka GFDL

GFDL była (i bywa) szeroko krytykowana. Główne zarzuty to:

• Utrudniona integracja materiałów z innymi wolnymi licencjami;
• Nadmierna złożoność i niejasność w niektórych sformułowaniach;
• Elementy takie jak invariant sections uznawane za niezgodne z duchem wolnych licencji;
• Praktyczne problemy z dołączaniem pełnego tekstu licencji do małych plików multimedialnych.

Z tego powodu wiele osób i projektów rekomenduje korzystanie z innych licencji (np. różnych wariantów licencji Creative Commons) dla treści innych niż dokumentacja programowa.

Jak prawidłowo użyć GFDL — krótka instrukcja

Jeśli zdecydujesz się udostępnić swoje dzieło na GFDL, warto pamiętać o kilku krokach:

• Dołącz pełny tekst licencji do każdej rozpowszechnianej kopii (np. plik tekstowy, strona książki);
• Zamieść informację o autorze(-ach) i źródle oraz o tym, że utwór jest udostępniony na warunkach GFDL;
• Jeżeli wprowadzasz zmiany, prowadź i dołącz listę zmian (changelog);
• Jeśli oznaczasz sekcje jako niezmienne, rozważ konsekwencje dla przyszłych użytkowników — takie oznaczenia ograniczają możliwość adaptacji;
• Przed łączeniem materiału GFDL z innymi utworami sprawdź zgodność licencyjną; w razie wątpliwości skonsultuj się z prawnikiem lub organizacją prawną wspierającą wolne oprogramowanie/treści.

Podsumowanie

GFDL była ważnym narzędziem do ochrony wolnej dokumentacji i nadal znajduje zastosowanie w pewnych kontekstach. Jednak ze względu na praktyczne ograniczenia — zwłaszcza przy treściach multimedialnych i współpracy między różnymi modelami licencjonowania — wiele projektów szuka alternatyw (np. licencji CC BY-SA). Przed wyborem GFDL warto rozważyć charakter dzieła i potrzeby jego przyszłych użytkowników: czy priorytetem jest maksymalna swoboda modyfikacji i kompatybilność, czy zachowanie pewnych, stałych fragmentów i wymogów formalnych.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest GNU Free Documentation License?

P: Jak to działa?

P: Jakie są krytyczne opinie na temat tej licencji?

P: Czy istnieją jakieś projekty internetowe, które korzystają z tej licencji?

P: Czy z naruszeniem prawa można sobie poradzić na drodze prawnej?

P: Czy korzystanie z materiałów objętych tą licencją wymaga podania informacji o wcześniejszych autorach?

Szukaj według litery