Copyleft to nazwa podejścia licencyjnego w prawie autorskim, stosowanego do wolnych treści i wolnego oprogramowania. Nie znosi ono prawa autorskiego; przeciwnie, wykorzystuje je tak, aby każdy odbiorca mógł korzystać z utworu, ale także musiał zachować te same uprawnienia dla kolejnych osób. Najkrócej mówiąc, copyleft zamienia prawo autorskie z narzędzia ograniczania w narzędzie podtrzymywania swobody.
W praktyce autor udziela szerokiej licencji na kopiowanie, rozpowszechnianie i modyfikowanie utworu, pod warunkiem że utwory zależne pozostaną dostępne na tych samych albo bardzo podobnych zasadach. Dzięki temu wolne treści mogą krążyć bez zamykania ich w kolejnych, bardziej restrykcyjnych wydaniach. Copyleft nie jest równoznaczny z domeną publiczną (domena publiczna to inny status prawny), ponieważ utwór nadal podlega ochronie autorskiej i ma określone warunki użycia.
Jak działa copyleft
Najbardziej charakterystyczną cechą copyleft jest zasada „share alike”, czyli obowiązek dzielenia się na tych samych warunkach. Osoba, która kopiuje, przerabia lub dalej udostępnia materiał, musi przekazać odbiorcy te same podstawowe wolności, które sama otrzymała. Zazwyczaj oznacza to możliwość czytania, używania, badania, modyfikowania i rozpowszechniania, ale bez prawa do dodawania kolejnych ograniczeń prawnych wobec następnych użytkowników.
- Licencje copyleft pozwalają na szerokie użycie, ale wymagają zachowania tych samych wolności w wersjach pochodnych.
- Licencje pobłażliwe (non-copyleft) też pozwalają na modyfikację i dalszą dystrybucję, lecz zwykle nie wymuszają udostępniania rezultatów na identycznych warunkach.
- Zakres obowiązków może obejmować podanie autorstwa, dołączenie tekstu licencji i zachowanie informacji o zmianach.
Ważne jest też rozróżnienie między „można” a „trzeba”. Licencja copyleft zazwyczaj nie zakazuje komercyjnego użycia, sprzedaży ani przekazywania kopii. Ogranicza natomiast możliwość zamknięcia wspólnego dorobku w bardziej restrykcyjnej licencji. Dlatego bywa postrzegana jako mechanizm obrony wspólnego zasobu przed zawłaszczeniem.
Historia i przykłady zastosowań
Idea copyleft jest silnie związana z ruchem wolnego oprogramowania i działalnością Richarda Stallmana oraz projektu GNU. Najbardziej znanym przykładem jest Powszechna Licencja Publiczna GNU, która stała się wzorcem tzw. silnego copyleft w świecie oprogramowania. W przypadku treści nieprogramistycznych szeroko znana jest także Creative Commons Uznanie autorstwa - ShareAlike, stosowana m.in. do tekstów, zdjęć, materiałów edukacyjnych i niektórych utworów muzycznych.
Copyleft można spotkać w różnych dziedzinach, na przykład w:
- książkach i podręcznikach,
- sztuce cyfrowej i grafikach,
- muzyce udostępnianej do remiksu,
- oprogramowaniu i bibliotekach programistycznych,
- licencjach opartych na prawie autorskim w ogóle, gdy celem jest zapewnienie dalszej swobody korzystania.
W praktyce spotyka się różne odmiany copyleftu. Silne copyleft wymaga, by utwory pochodne były udostępniane na tej samej licencji, natomiast słabsze copyleft bywa łagodniejsze i obejmuje tylko wybrane części dzieła lub określone rodzaje połączeń z innymi utworami. Niezależnie od odmiany, wspólną ideą pozostaje utrzymanie otwartości i możliwości dalszego dzielenia się pracą.
Copyleft bywa mylony z „brakiem praw autorskich”, ale to nieporozumienie. Autor nadal zachowuje swoje prawa i może wskazać warunki, na jakich inni mogą korzystać z utworu. Właśnie dlatego copyleft jest najtrafniej rozumiane jako strategiczne użycie prawa autorskiego: nie po to, by maksymalnie wyłączyć innych, lecz po to, by zapewnić, że wolność otrzymana od autora nie zniknie po kolejnych przekazaniach.
