Cruzan v. Director, Missouri Department of Health, 497 U.S. 261 (1990), była to sprawa Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. Dotyczyła ona prawa do śmierci. Nancy Cruzan była kobietą, która znajdowała się w trwałym stanie wegetatywnym. Jej rodzina chciała przerwać leczenie podtrzymujące życie, aby mogła umrzeć. Pracownicy szpitala odmówili tego bez nakazu sądowego. Ostatecznie sprawa trafiła do Sądu Najwyższego. 25 czerwca 1990 r. Sąd uznał za legalne wymaganie "jasnych i przekonujących dowodów" na to, że przerwanie podtrzymywania życia jest tym, czego życzyłaby sobie dana osoba.

Fakty sprawy

W 1983 r. Nancy Cruzan doznała poważnego urazu mózgu w wyniku wypadku samochodowego i pozostała w stanie wegetatywnym przez wiele lat. Była karmiona przez sondę dojelitową (feeding tube). Rodzice Cruzan, działając jako opiekunowie i reprezentanci jej interesów, poprosili szpital o odłączenie sondy, argumentując, że ich córka nie chciałaby być utrzymywana przy życiu w takim stanie. Szpital odmówił bez wyroku sądu o zezwoleniu na zaprzestanie leczenia. Sprawa przeszła przez sądy stanowe i ostatecznie trafiła do Sądu Najwyższego USA.

Pytanie prawne i rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

Główne pytanie brzmiało, czy konstytucyjne prawo do prywatności i ochrony procesu sądowego obejmuje prawo osoby niezdolnej do wyrażenia zgody do odłączenia mechanicznego podtrzymywania życia na podstawie oświadczeń rodzinnych i innych dowodów. 25 czerwca 1990 r. Sąd Najwyższy orzekł, że osoby kompetentne mają konstytucyjne prawo do odmowy leczenia podtrzymującego życie. Jednocześnie jednak Sąd stwierdził, że państwo ma uprawniony interes w ochronie życia i w ochronie osób niekompetentnych przed błędnymi decyzjami — wobec tego stanom wolno wymagać procedury i standardu dowodowego zawierającego "jasne i przekonujące dowody", że taka decyzja była rzeczywistą wolą pacjenta.

Wyrok był podzielony (5–4). Sąd uznał, że Missouri może legalnie wymagać wysokiego standardu dowodowego przed zgodą na odłączenie leczenia u osoby niezdolnej do komunikowania woli.

Uzasadnienie

Sąd argumentował, że:

  • Autonomia jednostki — osoby kompetentne mają prawo odmówić leczenia, w tym leczenia podtrzymującego życie;
  • Interes państwa — stan ma wiele uzasadnionych interesów: ochrony życia, zapobiegania samobójstwom, ochrony nierozważnych decyzji i zapewnienia integralności praktyk medycznych;
  • Dowody i procedura — w przypadku osób niezdolnych do wyrażenia swojej woli państwo może wymagać odpowiednio wysokiego standardu dowodowego (clear and convincing evidence), aby zapobiec niezgodnym z wolą pacjenta decyzjom.

Skutki praktyczne i następstwa

Po decyzji Sądu Najwyższego rodzina Cruzan przedstawiła dodatkowe dowody przed sądem stanowym spełniające wymagany standard; w rezultacie karmienie sondą zostało przerwane i Nancy Cruzan zmarła w grudniu 1990 r. (wkrótce po uprawomocnieniu się decyzji).

Sprawa miała istotny wpływ praktyczny:

  • sądowy precedens utrwalił możliwość ograniczeń proceduralnych przy podejmowaniu decyzji o zaprzestaniu leczenia u osób niezdolnych do komunikowania woli,
  • przyczyniła się do popularyzacji dokumentów takich jak living wills (życzenia na wypadek niezdolności), pełnomocnictwa medyczne i innych form wyrażenia woli pacjenta z wyprzedzeniem,
  • wpłynęła także na uchwalenie i stosowanie regulacji przymusowych informowania pacjentów o prawie do decydowania o leczeniu — m.in. w kontekście Patient Self-Determination Act (1990), który zobowiązywał placówki medyczne w USA do informowania pacjentów o prawie do posiadania wytycznych dotyczących leczenia.

Krytyka i znaczenie w dyskusji etyczno-prawnej

Orzeczenie wzbudziło szeroką debatę. Krytycy wskazywali, że wymóg „jasnych i przekonujących dowodów” może utrudniać rodzinom wykonanie rzeczywistej woli pacjenta i że wyrok przyznaje zbyt dużą swobodę stanom w ograniczaniu autonomii. Zwolennicy argumentowali natomiast, że decyzja stanowi rozsądne wyważenie między prawem jednostki do samostanowienia a koniecznością ochrony życia i zapobiegania nadużyciom.

W literaturze prawniczej Cruzan bywa traktowana jako punkt wyjścia do rozróżnienia dwóch kwestii: prawa do odmowy leczenia (uznane w orzeczeniu za konstytucyjne) oraz prawa do asystowanej śmierci, które w późniejszych sprawach, m.in. Washington v. Glucksberg i Vacco v. Quill (1997), Sąd Najwyższy badał i w znacznej mierze odrzucił jako konstytucyjne prawo do otrzymania pomocy w zakończeniu życia.

Wnioski praktyczne

  • Dla osób i rodzin najważniejszą praktyczną lekcją z tej sprawy jest znaczenie sporządzenia pisemnych wytycznych medycznych (living will) lub pełnomocnictwa zdrowotnego, by móc wykazać wolę pacjenta w razie utraty zdolności komunikacji.
  • Dla prawodawców i praktyków medycznych Cruzan była sygnałem, że regulacje dotyczące końca życia muszą łączyć ochronę autonomii z mechanizmami zapobiegającymi nadużyciom.