Starodrzew — definicja i znaczenie (Ancient Woodland w Wielkiej Brytanii)

Starodrzew (Ancient Woodland) w Wielkiej Brytanii — czym jest, dlaczego kluczowy dla bioróżnorodności, jakie gatunki chroni i jakie ma znaczenie dla ochrony środowiska.

Ancient woodland to nazwa używana w Wielkiej Brytanii dla terenów leśnych, które istnieją nieprzerwanie od 1600 roku lub wcześniej w Anglii i Walii (lub 1750 roku w Szkocji). Przed tymi datami sadzenie nowych lasów było rzadkością, więc las obecny w 1600 roku prawdopodobnie rozwinął się naturalnie. Amerykańska nazwa tych lasów to "old growth forest", choć terminy te nie zawsze oznaczają dokładnie to samo (patrz niżej).

Definicja i kryteria

W praktyce historyczna ciągłość pokrycia leśnego jest kluczowa: chodzi o to, że dany obszar był zalesiony przez długi okres, a niekoniecznie że nie był nigdy używany przez ludzi. Wyróżnia się tu dwa ważne pojęcia:

• Ancient semi-natural woodland (ASNW) – lasy z długą ciągłością, składające się głównie z rodzimych gatunków drzew i naturalnych struktur leśnych.
• Plantation on Ancient Woodland Sites (PAWS) – tereny, które historycznie były starodrzewiem, lecz zostały w przeszłości zalesione obcymi gatunkami (np. monokultury świerkowe). Mimo zmian w drzewostanie grunt i niektóre cechy ekologiczne mogą zachować wartość przyrodniczą.

Dlaczego starodrzew jest ważny

Dla wielu gatunków zwierząt i roślin tereny starodrzewia stanowią jedyne siedlisko. Dla wielu innych warunki na tych terenach są o wiele bardziej odpowiednie niż na innych terenach. Starsze lasy w Wielkiej Brytanii, podobnie jak lasy tropikalne, są domem dla rzadkich i zagrożonych gatunków, bardziej niż jakiekolwiek inne siedliska w Wielkiej Brytanii. Z tych powodów, starodrzew jest często określany jako niezastąpiony zasób, lub "krytyczny kapitał naturalny".

Starodrzew zapewnia wiele usług ekosystemowych: magazynowanie i sekwestrację węgla, stabilizację gleby, regulację odpływu wody oraz bogate zasoby martwego drewna i próchnicy, niezbędne dla grzybów, bezkręgowców i ptaków. Ma też wartość kulturową i historyczną — stare drzewa, ślady dawnego użytkowania terenu (np. wykopy, drogi leśne, polany) i tradycyjne metody gospodarki leśnej (np. pielęgnacyjne cięcia, korkowanie) tworzą unikalny krajobraz.

Jak rozpoznać starodrzew (wskazówki praktyczne)

Do identyfikacji obszarów o długiej ciągłości leśnej służą zarówno mapy historyczne, jak i cechy terenowe. Do najczęściej używanych wskaźników należą:

• obecność charakterystycznych roślin runa (tzw. ancient woodland indicator species), np. dzwonek (bluebell, Hyacinthoides non-scripta), przylaszczka (zawilec gajowy, Anemone nemorosa), czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), piestrzenica zwyczajna (Mercurialis perennis);
• duża liczba i zróżnicowanie grzybów lub porostów związanych z długotrwałym istnieniem lasu;
• obecność starych, dziuplastych drzew, pni kłodowych i dużej ilości martwego drewna;
• historyczne znaki w terenie: stare miedze, ślady dawnej gospodarki leśnej, starodawne nasadzenia i granice leśne widoczne na mapach;
• mapy i inwentaryzacje (np. Ancient Woodland Inventory) – oficjalne mapowanie wykonane przez instytucje rządowe.

Zagrożenia

Starodrzew stoi w obliczu licznych zagrożeń:

• utrata i fragmentacja siedlisk wskutek rozwoju infrastruktury i rozbudowy zabudowy;
• intensyfikacja użytkowania rolnego na obrzeżach lasów;
• konwersja na plantacje monokulturowe (szczególnie w XX wieku), która niszczy naturalną strukturę i różnorodność;
• inwazje gatunków obcych, presja ze strony zwierzyny (przerzedzanie podszytu przez nadmierny odłów), zanieczyszczenie i zmiany klimatu;
• niszczenie elementów krajobrazu kulturowego i usuwanie martwego drewna.

Ochrona i zarządzanie

Starożytne lasy są formalnie zdefiniowane na mapach przez Natural England i inne równoważne instytucje. Wiele starych lasów jest objętych ochroną prawną (np. jako SSSI – Sites of Special Scientific Interest, rezerwaty przyrody), ale nie są one chronione automatycznie. W praktyce ochrona opiera się na kombinacji narzędzi:

• prawne formy ochrony przyrody (rezerwaty, SSSI, obszary chronione);
• polityki planistyczne, które rozpoznają wartość starodrzewia i wymagają oceny wpływu inwestycji na te obszary (np. wytyczne krajowe i lokalne);
• aktywnych programów zarządzania: przywracanie siedlisk przez usuwanie nieodpowiednich nasadzeń, restytucję rodzimych gatunków, zachowanie i tworzenie korytarzy ekologicznych;
• działania lokalnych społeczności, organizacji pozarządowych i właścicieli prywatnych – partnerstwa na rzecz ochrony i monitoringu.

W zarządzaniu przydatne są praktyki przyjazne dla bioróżnorodności: zachowanie i tworzenie martwego drewna, pozostawianie starych drzew i dziupli, stosowanie tradycyjnych metod (np. odnawianie ciepłych zarośli, odpowiednie cięcia), a także ograniczanie wprowadzania obcych gatunków. W przypadku PAWS często stosuje się stopniową konwersję z powrotem na rodzimy drzewostan.

Różnice między „ancient woodland” a „old-growth”

Chociaż terminy "old growth forest" i ancient woodland bywają używane wymiennie, istnieje istotna różnica: ancient woodland jest pojęciem historyczno-geograficznym — mówi o ciągłości lasu na danym miejscu przez określony czas. Natomiast old-growth (starożytne lasy w sensie ekologicznym) zwykle sugeruje, że las osiągnął naturalne, bardzo dojrzałe stadium rozwoju, z cechami takimi jak wielowarstwowy drzewostan, dużo bardzo starego i martwego drewna, naturalna dynamika odnowienia. W praktyce wiele starodrzewi ma cechy obu kategorii, ale nie zawsze są to pojęcia całkowicie tożsame.

Co możesz zrobić

• Jeśli mieszkasz blisko starodrzewia, dowiedz się, czy obszar jest zmapowany w lokalnych inwentaryzacjach i czy ma formę ochrony.
• Wspieraj lokalne inicjatywy ochrony przyrody i wolontariat przy pracach restytucyjnych.
• Przy planowaniu inwestycji czy rekreacji unikaj bezpośrednich szkód dla starych drzew, podszytu i martwego drewna.

Starodrzew w Wielkiej Brytanii to cenny, często niezastąpiony element przyrody i krajobrazu. Jego zachowanie wymaga zarówno rozpoznania (mapowania i inwentaryzacji), jak i świadomego zarządzania oraz wsparcia społecznego i prawnego.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest starodrzew?

P: Czy sadzenie nowych lasów przed 1600 rokiem jest powszechne?

P: Jaka jest amerykańska nazwa na starodrzew?

P: Dlaczego tereny starodrzewia są ważne dla wielu gatunków zwierząt i roślin?

P: Jak wyglądają warunki na obszarach starodrzewia w porównaniu z warunkami na innych obszarach?

P: Jakie gatunki zamieszkują starodrzew?

P: Czy każdy stary las jest chroniony?

Szukaj według litery