Erik the Red (950-c. 1003) (Old Norse: Eiríkr rauði; Icelandic: Eiríkur rauði; Norwegian: Eirik Raude; duński: Erik den Røde; Swedish: Erik Röde; Faroese: Eirikur (hin) reyði) założył pierwszą nordycką osadę na Grenlandii. Urodził się w okręgu Jæren w Rogaland, w Norwegii, jako syn Þorvalda Ásvaldssona (Thorvald Asvaldsson). W związku z tym pojawia się on również, patronowo, jako Erik Thorvaldsson (lub Eiríkr Þorvaldsson). Jego pseudonim, "Czerwony", najprawdopodobniej odnosi się do jego koloru włosów.

Wczesne życie i wygnanie

Erik urodził się w okolicach Stavanger. Jego ojciec, Thorvald Asvaldsson, został skazany za zabójstwo i wygnany z Norwegii na Islandię, gdzie rodzina osiadła. Erik również popadł w konflikty z sąsiadami na Islandii — według islandzkich sag doprowadziło to do jego wygnania w 982 (daty w źródłach różnią się nieco między sagami). Wygnanie zmusiło go do poszukiwania nowych terenów na zachodzie, o których opowiadano pośrednio dzięki relacjom podróżników, m.in. Gunnbjörna Ulfssona, który wcześniej zauważył lądy i wyspy na zachód od Islandii.

Odkrycia i nazewnictwo

Erik wyruszył za tymi relacjami i dotarł do kilku wysp i fragmentów lądu. W sagach pojawiają się nazwy takie jak Midjökull i "Erik's Island" — część miejsc okazała się surowa i niepewna do osiedlenia, dlatego Erik kontynuował poszukiwania, aż znalazł lepsze tereny na południowo-zachodnim wybrzeżu dużej wyspy, którą następnie nazwał Grenlandią. Nazwa ta — dosłownie "zieleńska ziemia" — miała służyć jako zachęta dla potencjalnych osadników i była częścią świadomej kampanii reklamowej Erika: w sagach podkreśla się, że nazwa miała brzmieć atrakcyjniej niż rzeczywisty krajobraz.

Osadnictwo na Grenlandii

W 986 (w niektórych przekazach 985) Erik opuścił Islandię z 25 statkami, lecz tylko 14 z nich dotarło na miejsce. Na statkach przybyło około 400–500 osób wraz ze zwierzętami i zapasami. Nowa osada została założona w miejscu zwanym Brattahlid (dolina u ujścia fiordu, dziś Qassiarsuk), w rejonie zwanego później Eriksfjordem. W rezultacie na Grenlandii wykształciły się dwie główne skupiska norweskich osadników:

  • Osada Wschodnia (Eastern Settlement) – na południowo-zachodnim wybrzeżu, największa i najważniejsza;
  • Osada Zachodnia (Western Settlement) – położona około 300 mil (w prostej linii) na północny zachód od Osady Wschodniej.

Mieszkańcy uprawiali ziemię i przygotowywali siano na zimę, hodowali bydło, świnie i owce oraz polowali i rybołówstwem uzupełniali dietę. Handel obejmował m.in. eksport kłów morsa (walrus ivory), skóry, futra i suszone ryby, a także import żelaza i innych przedmiotów z Europy. Kolonia była samowystarczalna przez długi czas, choć życie było trudne i uzależnione od klimatu oraz kontaktów handlowych z zewnętrznym światem.

Rodzina, religia i relacje

Żoną Erika była Þjóðhildr (Thjodhild), która — według sag — przyjęła wiarę chrześcijańską i zbudowała na Grenlandii pierwszy kościół. Erik natomiast, zgodnie z przekazami, nie nawrócił się na chrześcijaństwo i zachował tradycyjne wierzenia nordyckie. W sagach pojawia się też epizod, w którym Erik planuje dalsze wyprawy na zachód, lecz po upadku z konia odczytuje to jako zły omen i rezygnuje z dalszych wypraw.

Erik był ojcem kilku dzieci, w tym Leifa Eriksona, któremu tradycja przypisuje odkrycie części wybrzeża Ameryki Północnej (Vinland) około roku 1000. Wyprawy Leifa i innych członków rodziny rozszerzyły zakres kontaktów Norwegów z rejonami na północno-zachodnim Atlantyku.

Źródła i historyczna ocena

Główne informacje o Eriku pochodzą z islandzkich sag, przede wszystkim z Landnámabók, Eiríks saga rauða i Grœnlendinga saga. Sagi łączą elementy historyczne z opowieściami literackimi, dlatego wiele szczegółów — np. dokładne daty, liczby statków czy nazwy miejsc — należy traktować z pewną ostrożnością. Współczesne badania archeologiczne potwierdzają istnienie norweskich osad na Grenlandii (m.in. wykopaliska w Qassiarsuk/Brattahlid), a także pozwalają lepiej rozumieć warunki życia, rolnictwo i handel kolonistów.

Dziedzictwo i upadek kolonii

Kolonie nordyckie na Grenlandii przetrwały kilka stuleci, aż do końca średniowiecza (ostatnie ewidentne ślady osadnictwa datowane są na XV wiek). Przyczyny upadku są wieloczynnikowe: pogorszenie klimatu (mała epoka lodowa), spadek handlu z Europą, konkurencja i konflikty z Inuitami, a także wewnętrzne problemy demograficzne i ekonomiczne.

Dziś pozostałości osad, w tym ruiny kościołów i zabudowy w rejonie Brattahlid (Qassiarsuk), są przedmiotem badań archeologicznych i atrakcją turystyczną. Region Kujataa w Grenlandii — obejmujący norweskie gospodarstwa i tradycyjne inuitu uprawy — został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, co podkreśla historyczne znaczenie osadnictwa nordyckiego na tej wyspie.

Podsumowanie: Eryk Czerwony jest postacią kluczową dla historii osadnictwa nordyckiego na Grenlandii — to on zorganizował i poprowadził pierwszą większą emigrację ze Skandynawii na tę wyspę, założył Brattahlid i promował swoją „nową ziemię”, co umożliwiło powstanie trwałych osad, istniejących przez wiele stuleci.